Sultan Abdülmecid

Tanzimat Fermanı'nı ilan eden padişah; Dolmabahçe Sarayı'nı yaptırdı.

Hayatı ve tahta çıkışı

Abdülmecid, 25 Nisan 1823'te İstanbul'da doğdu. Babası II. Mahmud, annesi Bezmiâlem Vâlide Sultan'dır. Sarayda Batı dillerine ve Avrupa mûsikisine ilgi duyacak biçimde yetişti. Babasının 1 Temmuz 1839'daki ölümü üzerine on altı yaşında tahta çıktı. Tahta çıktığı günlerde devlet ağır bir bunalım içindeydi. Osmanlı ordusu 24 Haziran 1839'da Nizip'te Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın kuvvetlerine yenilmiş, kısa süre sonra kaptanıderya da donanmayla birlikte Mısır'a geçmişti.

Tanzimat ve Mısır meselesi

Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa'nın hazırladığı Gülhâne Hatt-ı Hümâyûnu, 3 Kasım 1839'da Topkapı Sarayı'nın Gülhane bahçesinde okundu. Ferman, tebaanın can, mal ve namus güvenliğini, vergilerin düzenli toplanmasını ve askerliğin belli bir usule bağlanmasını taahhüt ediyordu. Tanzimat dönemi bu belgeyle başlar.

Mısır meselesi büyük devletlerin araya girmesiyle çözüldü. Fransa'nın dışında kaldığı 15 Temmuz 1840 Londra Antlaşması ile Mehmed Ali Paşa Suriye'den çekilmeye zorlandı ve donanma geri verildi. 13 Temmuz 1841 Boğazlar Sözleşmesi barış zamanında yabancı savaş gemilerinin boğazlardan geçişini yasakladı. 1848-1849 devrimlerinden sonra Osmanlı'ya sığınan Macar ve Polonyalı mültecilerin geri verilmesini Avusturya ve Rusya istedi. Abdülmecid bu talebi reddetti; aralarında Lajos Kossuth da vardı.

Kırım Savaşı ve Islâhat

1853'te Rusya ile başlayan savaşa İngiltere, Fransa ve Piyemonte, Osmanlı'nın yanında katıldı. Avusturya ve Prusya tarafsız kaldı. Savaş sürerken 24 Ağustos 1854'te ilk dış borç anlaşması yapıldı. Bu, sonraki on yıllarda ağırlaşacak borçlanmanın başlangıcı oldu. Savaşın sonunda 18 Şubat 1856'da Islâhat Fermânı ilan edildi. Ferman, gayrimüslim tebaaya tanınan hakları genişletiyordu. 30 Mart 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı Devleti Avrupa devletler sistemine kabul edildi. 14 Eylül 1859'da padişaha karşı hazırlandığı ileri sürülen Kuleli Vakası ortaya çıkarıldı.

Yönetim ve kültür

Abdülmecid döneminde kurumlaşma hızlandı. Kâğıt para (kâime) bu yıllarda tedavüle girdi. 1847'de öğretmen yetiştirmek için Dârülmuallimîn açıldı; 1850'de bir bilim akademisi olarak Encümen-i Dâniş kuruldu. 1853'te kanun hazırlama yetkisi Meclis-i Âlî-i Tanzîmat'a verildi. İsviçreli Fossati kardeşler 1847-1849'da Ayasofya'yı kapsamlı biçimde onardı. Topkapı'dan ayrılan saray hayatı, 1856'da tamamlanan Dolmabahçe Sarayı'na taşındı. Küçük Mecidiye (1849), Teşvikiye (1854) ve Ortaköy camileri de bu dönemin yapılarıdır. Kaynaklar onun yumuşak huylu, Batı kültürüne açık bir hükümdar olduğunu, ancak devlet işlerinde Reşid, Âli ve Fuad paşalar gibi devlet adamlarına geniş yetki bıraktığını belirtir.

Mirası

Abdülmecid, 25 Haziran 1861'de otuz sekiz yaşında veremden öldü ve Yavuz Sultan Selim Camii'nin hazîresindeki türbesine gömüldü. Yerine kardeşi Abdülaziz geçti. Oğullarından V. Murad, II. Abdülhamid, V. Mehmed Reşad ve VI. Mehmed Vahideddin sonradan tahta çıktı. Saltanatı, hukukî eşitlik ve merkezî yönetim alanında köklü adımların atıldığı dönem olarak değerlendirilir. Aynı dönemde Avrupa'nın Osmanlı iç işlerindeki etkisi de arttı ve dış borçlanma başladı.

Kronoloji

• 1823 — İstanbul'da doğumu
• 1839 — Tahta çıkışı; 3 Kasım'da Gülhâne Hatt-ı Hümâyûnu
• 1840 — Londra Antlaşması
• 1841 — Boğazlar Sözleşmesi
• 1853 — Kırım Savaşı'nın başlaması
• 1854 — İlk dış borç
• 1856 — Islâhat Fermânı ve Paris Antlaşması; Dolmabahçe Sarayı'nın tamamlanması
• 1861 — Ölümü