Sultan Abdülmecid Tuğrası
Tanzimat Fermanı'nı ilan eden padişah; Dolmabahçe Sarayı'nı yaptırdı.
Tuğranın okunuşu
Orgun'un yayımladığı levhada Abdülmecid'in tuğrası "Abdülmecid Han ibn-i Mahmud el-muzaffer dâimâ" diye okunur. Orgun'a göre "şah" unvanı bu padişahtan itibaren tuğralardan tamamen kalkar; metinde padişahın adı, "han", babası II. Mahmud'un adı ve dua kalır. Orgun'un özetine göre tuğra metni yüzyıllar içinde şöyle değişmiştir: "han" Çelebi Mehmed'de, dua II. Murad'da, "şah" I. Selim'de metne girer; Abdülmecid'le birlikte "şah" artık yazılmaz. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Tuğra maddesinde Derman, duanın I. Murad'da "muzaffer dâimâ", Fâtih'te "el-muzaffer dâimâ" biçimiyle başladığını, "şah" unvanının ise II. Mahmud'a kadar sürdüğünü yazar. İki anlatım aynı çizgiyi ayrıntıda farklı tarihlerle açıklar.
Yapısı ve tuğrakeşi
Tuğranın biçimi, Mustafa Râkım'ın başlattığı düzenlemeyle olgunlaşmıştır. Râkım 1826'da ölünce öğrencisi Mehmed Hâşim Efendi tuğra çekme işini aynı yolda sürdürmüştür. TDV'deki maddesine göre Hâşim Efendi, II. Mahmud ve Abdülmecid dönemlerinde yapılan ya da onarılan eserlerdeki tuğralarıyla da tanınır. Çerkes asıllı bir köledir; küçük yaşta Mustafa Râkım tarafından satın alınıp azat edilmiş, yazıyı ve tuğrayı ondan öğrenmiştir. Râkım'ın ölümünden sonra sikke-i hümâyun ressamlığına, ardından Darphâne'de sikkezenbaşılığa getirilmiştir. 1838 hac mevsiminde Kâbe örtüsünün değişimi törenine hattat olarak katılmış, II. Mahmud'un türbesinin 1840'taki açılışında Abdülmecid tarafından ödüllendirilmiştir. 28 Haziran 1845'te vefat etmiştir; Abdülmecid'in saltanatı (1839-1861) böylece Hâşim Efendi'nin son altı yılını kapsar.
Derman'ın listesinde Hâşim Efendi, II. Mahmud ve Abdülmecid tuğralarını çeken tuğrakeş olarak anılır; Derman, Fikriyat'taki yazısında onun çektiği bir Abdülmecid tuğrasını resimle de gösterir. Abdülmecid'in ardından gelen tuğrakeşler Abdülfettah Efendi ve Sâmi Efendi'dir. Abdülfettah Efendi 1858'den itibaren Darphâne'de ser-sikkekenlik yaptı ve bu yıllarda çıkarılan kâğıt paraların kalıplarını hazırladı. TDV, Abdülmecid'in Mahmud Celâleddin'in yolundan hoşlandığını, bu yüzden onun saltanatında celî sülüs levhalarında farklı bir "şive" de görüldüğünü kaydeder; bu not tuğranın değil, aynı çağdaki celî yazının üslubunu anlatır.
Mozaik ve ta'lik tuğralar
Abdülmecid tuğrasının en bilinen mimarî örneği Ayasofya'dadır. Derman, Abdülmecid'in Ayasofya Camii'ni 1849'da Mimar Fossati'ye esaslı biçimde onarttıktan sonra, İustinianos'un mozaik resmine bakıp kendi hatırasını da orada görmek istediğini yazar. Fossati binadaki mozaik stokunu kullanarak celî bir tuğra yaptı. Derman'a göre İstanbul'da mozaikle yapılmış iki tuğradan biri bu padişaha, öbürü II. Abdülhamid'e aittir. Bir başka özgün örnek, Topkapı Sarayı'ndaki Arz Odası kapısının iki yanına Abdülmecid devrinde ta'lik hattıyla hakkedilen tuğralardır. Derman'a göre ta'lik tuğra ana tuğra tarzı karşısında tutunamamış ve unutulmuştur; bu iki örnek ise hâlâ yerindedir.
Kullanıldığı belgeler
Tuğra ferman, berat ve nâmelerin başında, sikkelerde ve kâğıt paralarda yer alırdı. Nişancılık, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Abdülmecid'in tahta çıkmasından üç yıl önce, 1836'da kaldırılmıştır. Bu tarihten sonra tuğra çekme işi defter eminine bırakılır. Önemli fermanlara Bâbıâli'nin atadığı, öbürlerine defter eminin atadığı tuğrakeşler tuğra çekmeye başlar. Kaynaklar, nişancılığın 1836'da tamamen mi kaldırıldığını yoksa yalnızca tuğra işlerinin mi alındığını açıkça belirtmez. Abdülmecid'in saltanatında çıkan belirli fermanların ya da Tanzimat metinlerinin tuğra özellikleri erişilebilen kaynaklarda anılmaz.
Padişahın biyografisi için bkz. Sultan Abdülmecid'in biyografisi.