VI. Mehmed Vahideddin Tuğrası

Osmanlı'nın son padişahı; saltanatın kaldırılması ile İngiliz gemisiyle ülkeyi terk etti.

Tuğranın okunuşu

VI. Mehmed Vahideddin'in tuğrası, Osmanlı tuğra geleneğinin son örneğidir. Metin, Zarif Orgun'un belgelediği kurala uyar: Abdülmecid'den itibaren "şah" unvanı yazılmaz, padişahın ve babasının adları "ibn-i" ile bağlanıp "Han el-muzaffer dâimâ" ile tamamlanır. Vahideddin'in babası Abdülmecid'dir; ağabeyi V. Mehmed Reşad'ın da babası aynıdır. Bu nedenle iki kardeşin tuğra metni birbirine çok benzer. İki tuğrayı birbirinden ayıran, padişahın kendi adının yerleştirildiği noktadır.

Yapısı

M. Uğur Derman'ın TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Tuğra" maddesi ve Fikriyat'taki yazısı, bu benzerliği çözmek için alınan önlemi anlatır. Vahdeddin adı, klasik düzende olduğu gibi sağ üst köşeye yazılırsa tuğra V. Mehmed'inkinden ayırt edilemeyecektir. Bu yüzden ad kürsünün içine yerleştirilmiştir. Kürsü böylece pek kalabalık hâle gelir ve görünüş alışılmış düzenin dışına çıkar. Tuğra klasik bölümlerini korur: sere, iki beyze, üç tuğ, zülfeler ve kol.

Derman, Sâmi Efendi'nin 1905 tarihli II. Abdülhamid tuğrasında kürsü ölçüsüne dayanan oranları gösterir: harflerin belirli noktaları arasındaki mesafe en az yirmi dokuz yerde hiç fark göstermeden aynı boydadır; yarım kürsü uzunluğundaki aralıklar on iki yerde tespit edilir. Bundan sonraki tuğralarda aynı ölçülere uyulduğu belirtilir. Son tuğra bu ölçü geleneğine bağlıdır; ancak ad yerleşiminde onun dışına çıkar.

Tuğrakeşi

Derman'ın listesinde Vahideddin'in tuğrasını çeken tuğrakeş İsmail Hakkı Bey'dir; aynı kişi V. Mehmed Reşad'ın tuğrasını da çekmiştir. TDV'deki "Altunbezer, İsmail Hakkı" maddesine göre 8 Şubat 1873'te İstanbul'da Kuruçeşme'de doğdu. Babası Mehmed İlmî Efendi'den sülüs-nesih öğrendi, Sanâyi-i Nefîse Mektebi'nde resim ve hakkâklık okurken Dîvân-ı Hümâyun Kalemi'ne girdi. Orada Sâmi Efendi'den tuğra çekmeyi ve divanî, celî divanî, celî sülüs yazıları öğrendi. Önce "ikinci tuğrakeş", sonra "birinci tuğrakeş" oldu; Medresetü'l-hattâtîn'de tuğra ve celî sülüs dersleri verdi.

Dîvân-ı Hümâyun'dan çıkan ferman, berat ve menşurlarda yazıları bulunur. Osmanlı döneminde son Kâbe örtüsünün kuşak yazısı ve ilk riyâset-i cumhur mührü de onun eserleri arasında sayılır. Müzehhiplik yaptığı için Altunbezer soyadını aldı; 19 Temmuz 1946'da öldü. Derman onu Osmanlı Devleti'nin son tuğrakeşi olarak anar. İsmail Hakkı'nın Fâtih devri üslubuna göre çektiği bir tuğranın XX. yüzyıl anlayışıyla nasıl çekileceğini gösteren karşılaştırmalı bir çalışması da anılır.

Kullanıldığı belgeler ve sonu

Derman, tuğrakeş adının 1922'ye kadar kullanıldığını yazar; bu tarih Vahideddin'in saltanatının sona erdiği yıldır. Bu tuğra, görevli bir tuğrakeşin çektiği padişah tuğralarının sonuncusudur. Vahideddin'in tuğrasını taşıyan belirli bir ferman, berat ya da sikke örneği erişilebilen kaynaklarda anılmaz. Ancak Derman'ın yazısında, İsmail Hakkı Bey'in çektiği bir Vahdeddin tuğrası resimle gösterilir. Sikkelerde ve kâğıt paralarda padişah tuğrasının kullanılması genel bir uygulamadır.

Padişahın biyografisi için bkz. VI. Mehmed Vahideddin'in biyografisi.