Abdülmecid Efendi
Halîfe
Saltanat kaldırıldıktan sonra yalnızca halîfe seçildi (1922); padişah olmadı, hilâfet 1924'te kaldırıldı.
Hayatı
Abdülmecid Efendi, Sultan Abdülaziz ile Hayrânıdil Kadın'ın oğludur; İstanbul'da 29 Mayıs 1868'de dünyaya geldi. Abdülaziz 1876'da tahttan inince, II. Meşrutiyet'e dek sarayın dışına çıkmadan yaşadı. Bu sürede bir yabancı dil öğrendi, resim başta olmak üzere güzel sanatlara yöneldi. Amcazadesi Mehmed Vahdeddin 4 Temmuz 1918'de tahta çıkınca veliaht oldu. İstanbul'un işgali sırasında Vahdeddin'in bazı tutumlarını açıkça eleştirdi, Kuvâ-yi Milliye lehine beyanlarda bulundu; bir ara Ankara'ya geçmesi gündeme geldi. Millî hareketin başında bir hânedan üyesi görmek istemeyen İngilizler, onu gözetim altında tuttu.
Halifelik
Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırıp hilâfeti ayrı bir makam olarak bıraktı. Vahdeddin yine de 3 Kasım'da cuma selâmlığına halife ve padişah sıfatıyla çıktı. Meclisin onu "ihânet-i vataniyye" ile suçlaması üzerine 16-17 Kasım gecesi bir İngiliz zırhlısıyla ülkeden ayrıldı. Meclis hilâfet makamının boşaldığına karar verdi ve 19 Kasım 1922'de Abdülmecid Efendi'yi halife seçti. Ona "emîrü'l-mü'minîn" yerine "halîfe-i müslimîn" unvanı uygun görüldü. Biat töreni 24 Kasım 1922'de Topkapı Sarayı'nda, Hırka-i Şerif Dairesi'nde yapıldı. Törene Ankara'yı temsilen Refet Paşa ile Hoca Müfid Efendi'nin de aralarında olduğu bir heyet katıldı. Bu ilk törende dua Türkçe edildi; Fâtih Camii'nde Müfid Efendi ilk kez Türkçe hutbe okudu.
Makamın niteliği hemen tartışma konusu oldu. Halifenin devlet başkanı sayılıp sayılamayacağı, kendisine "halîfe-i müslimîn" yerine "halîfe-i Resûlullah" denmesini tercih etmesi, imzasını Abdülmecid bin Abdülaziz Han biçiminde atması, selâmlık töreninde Fâtih'in sarığını sarması gibi konular Ankara ile İstanbul arasında gerginlik yarattı. Mustafa Kemal Paşa, sarık yerine redingot giyebileceğini bildirdi. Aralık 1922'de toplanan Hint Hilâfet Konferansı halifeliği tanıdı. 15 Nisan 1923'te çıkarılan 334 sayılı kanun saltanat propagandasını yasakladı. Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilân edilince halifenin durumu yeniden gündeme geldi. 5 Aralık 1923'te Ağa Han ile Emîr Ali'nin hilâfetin güçlendirilmesini isteyen mektubu gazetelerde yayımlanınca Ankara'da İstanbul'a bir İstiklâl Mahkemesi heyeti gönderildi ve hilâfet yanlısı muhalefet susturuldu.
Sürgün
3 Mart 1924'te Meclis, hilâfeti ortadan kaldıran ve hânedanın sınır dışı edilmesini düzenleyen 431 sayılı kanunu çıkardı. Abdülmecid Efendi o gece ailesiyle birlikte otomobille Çatalca'ya götürülüp trene bindirildi. Kendisine verilen zarftan 2000 sterlin ve yalnızca çıkış için geçerli İsviçre vizeli pasaportlar çıktı. Leman gölü kıyısındaki Territet'te bir otelde kaldı. 11 Mart 1924'te haber ajansları aracılığıyla yaptığı açıklamada Meclis kararını geçersiz saydığını bildirdi ve bir dinî şûra toplanmasını istedi. İsviçre makamları bunun üzerine Türk hükümetinin rahatsız olduğunu kendisine iletti.
Mali durumu zordu; otel masrafı haftada 100 sterlini aşıyordu. Hayderâbâd Nizamı sonradan aylık 300 sterlin bağladı ve kızı Dürrüşehvar'ı oğluna istedi. Ekim 1924'te Fransa'ya geçti, Nis'te yaşadı, sonra Paris'e yerleşti. İbadete, resme ve musikiye döndü.
Ressam kimliği ve ölümü
Abdülmecid, resimlerinde figürü öne çıkaran bir anlayış izledi. TDV, "Sarayda Beethoven", "Haremde Goethe", "Saraylı Hanım" ve "Halil Edhem" portresini bu yöndeki eserleri arasında sayar. Resimleri 1986'da İstanbul'da özel bir galeride ilk kez sergilendi.
23 Ağustos 1944'te Paris'te öldü. Cenazesinin Türkiye'ye getirilmesi için yapılan başvurular sonuç vermedi; yaklaşık on yıl Paris Camii'nde bekledikten sonra Medine'ye götürüldü ve 30 Mart 1954'te Cennetü'l-Bakî'ye defnedildi.
Kronoloji
- 1868 — İstanbul'da doğumu
- 1918 — Veliaht olması
- 1 Kasım 1922 — Saltanatın kaldırılması
- 19 Kasım 1922 — TBMM'nin halife seçmesi
- 24 Kasım 1922 — Biat töreni
- 3 Mart 1924 — Hilâfetin kaldırılması; sürgün
- 23 Ağustos 1944 — Paris'te ölümü
- 30 Mart 1954 — Medine'ye defni