Aksuvar (Akhşunvar)
Han
Sasani Şahı Firuz'u öldüren Akhun hükümdarı.
Ad ve kimlik
Kaynaklarda Aksuvar, Ahşunvar, Akhşunvar, Aksungur ya da Hüşnüvaz biçimlerinde geçen bu hükümdar, V. yüzyılın ikinci yarısında Belh ve Toharistan merkezli Akhun (Eftalit) gücünün başındaydı. Adın kişi adı mı yoksa unvan mı olduğu tartışmalıdır. Bir görüşe göre Soğdca kökenli bu kelime "hükümdar" anlamına gelen bir unvandır; Firdevsî'nin *Şehnâme*'sinde ise "Hüşnüvaz" biçimiyle bir kişi adı olarak kullanılır. Bu yüzden kaynakların tek bir kişiyi mi, aynı unvanı taşıyan birden fazla hükümdarı mı andığı kesin değildir.
Hakkındaki bilgiler Akhunların kendi kayıtlarından değil, Bizans, Ermeni, Süryani ve sonraki dönem Arap-Fars tarih yazarlarından gelir. Prokopios, Yeşu Stylites'e atfedilen kronik, Ermeni tarihçi Ghazar P'arpec'i, Taberî, Dîneverî ve Seâlibî başlıca anlatıcılardır. Bu anlatıların bir kısmı hikâye niteliğindedir ve ayrıntıları birbirini tutmaz.
Sâsânîlerle ilişkiler
Fars kaynaklarına göre Pîrûz (Peroz), 459 civarında kardeşi III. Hürmüz'le taht mücadelesine girdiğinde Akhun hükümdarından yardım almış ve tahtı bu destekle elde etmiştir. Modern araştırmacıların bir bölümü bu rivayete ihtiyatla yaklaşır; Dîneverî'nin verdiği 30 bin askerlik destek rakamı da abartılı bulunur.
İki devlet arasındaki gerilimin nedenleri kaynaklarda farklı anlatılır. Bazı yazarlar Pîrûz'un Behrâm Gûr döneminde çizilen sınırı tanımadığını, bazıları Toharistan'a ve İpek Yolu üzerindeki Akhun şehirlerine göz diktiğini öne sürer. Pîrûz'un Akhunlara karşı ilk seferi Akhun tarafının kurduğu bir tuzakla sonuçlanmış, şah esir düşmüştür. Bu seferin tarihi kaynaklarda 464–465 ile 474 dolayı arasında değişir. Rivayete göre Pîrûz serbest kalabilmek için Akhun hükümdarının önünde eğilmek zorunda kalmış, ağır bir haraç ödemeyi ve sınırı bir daha ihlâl etmemeyi taahhüt etmiştir. Haracın tamamı ödenene kadar oğlu Kubâd rehine olarak Akhun sarayında tutulmuştur; bu rehinlik bazı kaynaklarda 482 yılına tarihlenir. Merverrûd ve Herat çevresinin de bu dönemde Akhun denetimine geçtiği aktarılır.
484 savaşı
Pîrûz, danışmanlarının uyarılarına rağmen 484'te yeniden Akhun topraklarına yürüdü. Kaynaklar, Akhun hükümdarının savaş alanına derin hendekler kazdırıp bunları çalı ve dallarla gizlediğini anlatır. Belh yakınlarında yapıldığı kabul edilen savaşta Sâsânî ordusu bu hendeklere düştü; Pîrûz, oğullarının bir kısmı ve çok sayıda soylu öldü. Yanında götürdüğü hazinenin ve inci küpesinin Akhunların eline geçtiğine dair Prokopios'un aktardığı rivayetler de bu anlatının parçasıdır.
Savaşın ardından Pîrûz'un kardeşi Belâş tahta çıktı ve Sâsânîler bir süre Akhunlara haraç öder duruma geldi. Esir düşen hânedan üyelerinin geri alınması için Sûhrâ (Sohra) adlı Sâsânî büyüğünün yürüttüğü görüşmeler kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılır: bir kısmı barışçı bir uzlaşmadan, bir kısmı Sûhrâ'nın tehditle sonuç aldığından söz eder. Rehinlikten dönen Kubâd da daha sonra tahtını kaybettiğinde Akhunlara sığınmış ve 498–499 dolayında yeniden tahta onların desteğiyle dönmüştür.
Mirası
Aksuvar adıyla anılan hükümdar dönemi, Akhun gücünün batıdaki en geniş etkisine ulaştığı evre olarak değerlendirilir. 484 zaferi Sâsânî devletini doğrudan yıkmamış, ancak onu siyasî ve iktisadî bir bunalıma sokmuş, sarayda soyluların ağırlığını artırmıştır. İki devlet arasındaki çekişme, Sâsânîlerin yeniden güçlendiği I. Hüsrev Enûşirvân dönemine kadar sürdü.
Kronoloji
- 459 dolayı — Fars kaynaklarına göre Pîrûz, Akhun desteğiyle Sâsânî tahtına çıkar
- 464–474 arası — Pîrûz'un ilk seferi; şah esir düşer, haraç ve sınır taahhüdü
- 482 dolayı — Kubâd'ın haraç karşılığı Akhun sarayında rehin tutulduğu yıl olarak verilir
- 484 — Belh yakınlarındaki savaşta Pîrûz hendek tuzağına düşerek ölür
- 484–488 — Belâş döneminde Sâsânîlerin Akhunlara haraç ödemesi
- 498–499 dolayı — Kubâd, Akhun desteğiyle yeniden tahta geçer