Teoman (Touman)
Şanyu
Asya Hunlarını birleştiren ilk hükümdar; Mete Han'ın babası.
Hayatı ve hükümdarlığı
Teoman (Çin kaynaklarında 頭曼, T'ou-man; pinyin Touman), Asya Hunlarının adı bilinen ilk hükümdarıdır. Çin kaynaklarında unvanı ch'an-yü (şanyu) olarak geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi ve Türk Dünyası Ansiklopedisi, Hunların siyasî bir birlik olarak MÖ 221'de, başlarında T'ou-man ile görüldüğünü belirtir. Hükümdarlığının başlangıcı bilinmez; bu nedenle saltanatı genellikle "MÖ 220 civarı – MÖ 209" biçiminde verilir.
Teoman döneminde Hunlar hayvancılıkla geçinen, su ve otlak peşinde konup göçen atlı bir topluluktu. Yurtları bugünkü Moğolistan topraklarındaydı. Güneyde Ordos bölgesi de Hun otlakları arasındaydı.
Ch'in baskısı ve geri dönüş
Teoman'ın hükümdarlığı, Çin'in Ch'in (Qin) hânedanı altında ilk kez tek bir devlet hâlinde birleştiği yıllara denk gelir. Ch'in komutanı Meng T'ien (Meng Tian), MÖ 215'te kaynaklarda 300.000 kişi olarak verilen bir orduyla Hunları Ordos'tan kuzeye sürdü. Ch'in kuvvetlerine karşı koyamayan Teoman uzak kuzeye çekilmek zorunda kaldı.
Meng T'ien'in MÖ 210'da ölümü ve ardından Ch'in hânedanının çözülmeye başlaması, Hunlara yeniden fırsat verdi. Teoman halkını Sarı Irmak'ın ötesine geri götürerek kaybedilen toprakların bir kısmını yeniden ele geçirdi.
Mete ile çatışma
Teoman hakkında en çok bilinen anlatı, büyük oğlu Mete (Motun) ile ilişkisidir. Çin kaynaklarına göre Teoman, sevdiği eşlerinden birinden olan küçük oğlunu veliaht yapmak istiyordu. Türk Dünyası Ansiklopedisi, törelerin buna izin vermediğini ve Teoman'ın bu yüzden dolaylı bir yol seçtiğini anlatır. Mete, güçlü komşu Yüeh-chihlere rehin olarak gönderildi; ardından Teoman Yüeh-chihlere saldırdı. Dönemin geleneğine göre bu, rehinenin öldürülmesi demekti. Ancak Mete bir at çalarak kaçmayı başardı. Teoman oğlunun cesaretinden etkilendi ve ona on bin kişilik bir süvari birliği (tümen) verdi.
Mete bu birliği sesli ok (ıslık çalan ok) ile sıkı bir disipline soktu. MÖ 209'da bir sürek avı sırasında sesli oku babasına attı ve askerleri Teoman'ı oklayarak öldürdü. Mete ardından üvey annesini, küçük kardeşini ve kendisine bağlanmayan beyleri de ortadan kaldırarak şanyu oldu. Türk Dünyası Ansiklopedisi, Çin kaynaklarının bu anlatısının masalımsı ve abartılı göründüğünü, asıl vurgulanmak istenenin Mete'nin ordusunu ne kadar katı bir disiplinle eğittiği olduğunu belirtir.
Mirası
Teoman'ın dönemi Hun siyasî birliğinin ilk kez kaynaklarda göründüğü evredir. Bu birlik, oğlu Mete Han döneminde kısa sürede geniş bir bozkır imparatorluğuna dönüştü. Teoman hakkındaki bütün bilgiler Çin yıllıklarına, başta Ssu-ma Ch'ien'in Shih-chi adlı eserine dayanır; kesin tarihler ve ayrıntılar tartışmalıdır.
Kronoloji
- MÖ 221 — Hunların T'ou-man yönetiminde kaynaklarda görülmesi
- MÖ 215 — Meng T'ien'in Hunları Ordos'tan sürmesi
- MÖ 210 — Meng T'ien'in ölümü; Hunların güneye dönüşü
- MÖ 209 — Mete tarafından öldürülmesi