Mete Han
Şanyu
Türk askeri teşkilâtının kurucusu; onlu sistem ile bozkır askerî düzenini kurdu. Çin'i vergiye bağladı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Mete (Çin kaynaklarında 冒頓; Mao-tun, Motun ya da Modu olarak da okunur), Asya Hun hükümdarı Teoman'ın büyük oğlu ve veliahdıdır. Doğum yılı kesin değildir; İngilizce çalışmalarda MÖ 234 civarı olarak verilir.
Çin kaynaklarına göre Teoman, küçük oğlunu veliaht yapmak için Mete'yi batıdaki güçlü Yüeh-chihlere rehin gönderdi, ardından onlara saldırdı. Mete bir at çalarak kaçtı ve babası ona on bin kişilik bir birlik verdi. Mete bu birliği sesli ok (ıslık çalan ok) ile eğitti: sesli okun hedefine ok atmayanlar cezalandırıldı. Disiplinin tamamlandığına kanaat getirince MÖ 209'da bir av sırasında sesli oku babasına attı; askerleri Teoman'ı öldürdü. Mete üvey annesini, kardeşini ve itaat etmeyen beyleri de ortadan kaldırarak şanyu oldu. Türk Dünyası Ansiklopedisi, bu anlatının masalımsı yönüne dikkat çeker ve asıl mesajın ordunun katı disiplini olduğunu belirtir.
Saltanatı ve fetihler
Tahta çıktıktan kısa süre sonra doğudaki Tung-hular (Donghu), önce Teoman'ın değerli atını, sonra Mete'nin eşini istedi. Mete ikisini de verdi. Ancak Tung-hular iki ülke arasındaki boş bir araziyi istediğinde, kaynakların aktardığına göre "toprak devletin temelidir" diyerek karşı çıktı, toprağın verilmesini savunan beyleri cezalandırdı ve ani bir saldırıyla Tung-huları yendi.
Ardından batıya dönen Mete, Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre MÖ 203'te Tanrı Dağları ile Kansu arasında yaşayan Yüeh-chihleri yenerek batıya çekilmeye zorladı. Babası zamanında kaybedilen Ordos'u geri aldı; kuzeyde Ting-ling, K'e-kun (Kırgız) ve başka boyları hâkimiyeti altına aldı. Kaynaklarda bu genişlemenin MÖ 209-203 yıllarında gerçekleştiği belirtilir. Mete'nin Han imparatoruna yazdığı bir mektupta "yay geren bütün halkları" tek idare altında topladığını ve Tarım havzasındaki 26 şehir devletini ele geçirdiğini bildirdiği aktarılır.
Han Çin'iyle ilişkiler
MÖ 202'de Çin'i birleştiren Han hânedanı ile Hunlar kısa sürede karşı karşıya geldi. Hun akınları üzerine Han İmparatoru Kao-tzu (Liu Pang) büyük bir orduyla kuzeye yürüdü. Yenilmiş gibi geri çekilen Hun birlikleri Çin ordusunu P'ing-ch'eng yakınlarına çekti ve imparator Pai-teng (Baideng) adlı yerde yedi gün kuşatıldı. Kuşatmanın tarihi kaynaklarda genellikle MÖ 200 olarak verilir. Mete sonunda kuşatmayı bir yönden gevşeterek imparatorun çıkmasına izin verdi.
Bu olaydan sonra Han sarayı, Hunlarla "evlilik yoluyla barış" anlamına gelen ho-ch'in (heqin) antlaşmasını yaptı. Türk Dünyası Ansiklopedisi bu antlaşmayı MÖ 197'ye tarihler. Buna göre hânedandan bir prenses şanyuya eş olarak gönderilecek, Çin her yıl ipek, tahıl, içki ve başka mallar verecekti. Türk Dünyası Ansiklopedisi, bu düzenin MÖ 135'e kadar on defadan fazla yenilendiğini belirtir. Mete'nin MÖ 192'de İmparatoriçe Lü'ye yazdığı, üstü kapalı bir evlilik teklifi içeren mektup ve imparatoriçenin ölçülü cevabı da Çin kaynaklarında kayıtlıdır.
Yönetim ve teşkilât
Mete'nin ordusunu onlu sisteme (on, yüz, bin, on bin) göre düzenlediği kabul edilir. Bu düzen sonraki bozkır devletlerinde de görülür. Devlet, merkezden idare edilen ve "sağ" ile "sol" kanatlara ayrılan ikili bir teşkilâtla yönetiliyordu. Türk Dünyası Ansiklopedisi, Mete döneminde Hun merkezinin Baykal'ın güneyine, Orhun yöresine taşındığını yazar. Türkiye'de Asya Hun Devleti'nin MÖ 209 olarak kabul edilen kuruluş yılı, Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş tarihi olarak da benimsenmiştir.
Mirası
Mete MÖ 174'te öldü; yerine oğlu Ki-ok geçti. Öldüğünde Hun hâkimiyeti, Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre Kore'den Aral Gölü'ne, kuzey Sibirya'dan Çin Seddi'ne kadar uzanıyordu. Mete, Türk tarih yazımında bozkır imparatorluk geleneğinin kurucu figürü olarak anılır. Hakkındaki bilgilerin tamamı Çin kaynaklarına, başta Shih-chi ve *Han-shu*'ya dayanır.
Kronoloji
- MÖ 209 — Teoman'ın ölümü ve Mete'nin şanyu olması
- MÖ 209-203 — Tung-hu, Yüeh-chih ve kuzey boyları üzerine seferler
- MÖ 200 — Pai-teng kuşatması
- MÖ 197 — Han ile ho-ch'in antlaşması
- MÖ 192 — İmparatoriçe Lü'ye mektup
- MÖ 174 — Ölümü