Ki-ok (Lao-shang)
Şanyu
Mete'nin oğlu; Yüeçileri sürerek İpek Yolu'nu kontrol altına aldı.
Hayatı ve tahta çıkışı
Ki-ok, Asya Hun hükümdarı Mete Han'ın oğludur. Kişisel adı Çin kaynaklarında Ch'i-yü (Jiyu) olarak geçer; Türkçe yayınlarda yaygın olarak Ki-ok biçimiyle anılır. Lao-shang ise bir unvandır. Türk Dünyası Ansiklopedisi bu unvanı "yaşlı ve ulu" anlamıyla açıklar. Ki-ok, babasının MÖ 174'te ölümü üzerine tahta çıktı. Saltanatının sonu kaynaklarda MÖ 161 ya da MÖ 160 olarak verilir.
Devraldığı devlet, Mete'nin seferleri sonunda doğuda Kore'ye, batıda Aral Gölü'ne uzanan geniş bir hâkimiyet alanına sahipti. Ki-ok bu düzeni bozmadan sürdürdü ve kaynakların ifadesiyle devleti daha da güçlendirdi.
Saltanatı
Ki-ok döneminde Han Çin'iyle ilişkiler, Mete zamanında kurulan "evlilik yoluyla barış" (ho-ch'in) düzeni içinde yürüdü. Han sarayı, Mete'ye gösterdiği saygıyı ona da gösterdi ve hânedan ailesinden bir prensesi eş olarak gönderdi. Prensese hoca olarak Chung-hang Yüeh (Zhonghang Yue) adlı bir hadımın eşlik ettiği kaydedilir. Hunlar, Çin vergisinin geciktiği durumlarda sınır bölgelerine akın yaptı. Çin kaynaklarına dayanan çalışmalar MÖ 166 ve 165 yıllarında Hun birliklerinin Han başkenti Chang'an yakınlarına kadar ilerlediğini kaydeder.
Dönemin en önemli askerî olayı Yüeh-chihlere (Yüeçi) karşı kazanılan zaferdir. Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre MÖ 166'da Kansu bölgesindeki Yüeh-chihlere sefer düzenlendi; Yüeh-chihler ağır bir bozguna uğradı ve kralları öldürüldü. Çin kaynaklarında, Ki-ok'un öldürülen kralın kafatasını içki kabı olarak kullandığı anlatılır. Bu yenilgiden sonra Yüeh-chihler bölgeyi tamamen terk ederek batıya, Batı Türkistan'a göç etmek zorunda kaldı. Sefer yılı kaynaklarda farklı verilir; bazı çalışmalar bu yerinden etmeyi MÖ 164 civarına yerleştirir. Sonuçta Hunlar Kansu (Hexi) koridoru ile Tarım havzası üzerinde denetim kurdu. Bu bölgeler, sonraki yüzyıllarda İpek Yolu adıyla anılacak ticaret hattının doğu kesimindeydi.
Yönetim ve kültür
Türk Dünyası Ansiklopedisi, Ki-ok döneminin dikkat çeken bir yönüne işaret eder: refah içindeki Hun halkı Çin mallarına giderek daha fazla rağbet etmeye başlamıştı. Çin sarayından gelen ve zamanla şanyunun güvenini kazanan bir diplomatın, Hun hükümdarını Çin ipeğine ve yaşam tarzına özenmenin tehlikeleri konusunda sık sık uyardığı kaydedilir. Bu kayıt, Hun-Çin ilişkisinin yalnızca savaş ve vergiden ibaret olmadığını, kültürel etkileşimin de siyasî bir mesele hâline geldiğini gösterir.
Mirası
Ki-ok'un ölümü üzerine yerine oğlu Kün-çin geçti. Onun saltanatı, Mete'nin kurduğu bozkır imparatorluğunun ikinci kuşakta da gücünü koruduğu bir dönem olarak değerlendirilir. Yüeh-chihlerin batıya sürülmesi ise Orta Asya'da zincirleme göçlere yol açan önemli bir olay olarak kabul edilir. Bütün bilgiler Çin yıllıklarına, özellikle Ssu-ma Ch'ien'in Shih-chi adlı eserine dayanır.
Kronoloji
- MÖ 174 — Mete'nin ölümü ve tahta çıkışı
- MÖ 166 — Chang'an yakınlarına akın; Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre Yüeh-chih seferi
- MÖ 165 — Han başkenti yakınlarına yeni akın
- MÖ 164 civarı — Yüeh-chihlerin Kansu'dan batıya göçü
- MÖ 161/160 — Ölümü; yerine Kün-çin'in geçmesi