Kün-çin
Şanyu
Han Hanedanı'na karşı uzun süreli mücadelelerle Hun gücünü korudu.
Hayatı ve tahta çıkışı
Kün-çin (Çin kaynaklarında 軍臣, Chün-ch'en; pinyin Junchen), Asya Hun şanyusu Ki-ok'un oğlu, Mete Han'ın torunudur. Babasının ölümü üzerine tahta çıktı. Tahta çıkış yılı kaynaklarda MÖ 161 ya da MÖ 160 olarak verilir. Yaklaşık otuz beş yıl süren saltanatı MÖ 126'da ölümüyle sona erdi. Bu süre içinde Han imparatorları Wen ve Jing'in saltanatlarını gördü; Wu döneminde öldü.
Barış dönemi
Saltanatının ilk yarısı, babası ve dedesinin izlediği siyasetin devamıdır. Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre Kün-çin ülkenin bütünlüğünü ve sınırlarını korudu, halkını barış ve refah içinde yaşattı. Han ile "evlilik yoluyla barış" (ho-ch'in) antlaşması genel olarak yürürlükte kaldı. Yine de Çin kaynaklarına dayanan çalışmalar, MÖ 158, 148, 144 ve 142 yıllarında Hun akınlarının yaşandığını kaydeder.
Durum MÖ 141'de İmparator Wu-ti'nin tahta çıkmasıyla değişti. Wu-ti başlangıçta antlaşmayı yeniledi ve vergileri göndermeyi sürdürdü. Bununla birlikte Türk Dünyası Ansiklopedisi, onun Hunları ortadan kaldırmaya yönelik planlar hazırladığını belirtir.
Han Çin'iyle savaş
Kırılma noktası MÖ 133'teki Ma-i olayıdır. Han sarayı, Hun ordusunu Ma-i şehri yakınlarında büyük bir orduyla pusuya düşürmeyi planladı. Kün-çin yüz bin kişilik bir orduyla ilerlerken, ele geçirdiği bir Çinli görevliden pusuyu öğrendi ve ordusunu derhal geri çekti. Bu girişim, iki devlet arasındaki evlilik barışının sonunu getirdi ve uzun sürecek Han-Hun savaşlarını başlattı.
Wu-ti aynı yıllarda batıda müttefik arayışına girdi. MÖ 138'de Yüeh-chihlere ittifak önermek üzere gönderilen elçi Chang Ch'ien (Zhang Qian), Hun devriyelerince yakalandı ve yaklaşık on yıl Hun ülkesinde tutuldu. Kaçtıktan sonra batı ülkeleri hakkında sunduğu rapor, Çin'in batıya açılma siyasetinde bir dönüm noktası olarak değerlendirilir.
Askerî denge saltanatın son yıllarında Han lehine döndü. Süvari birliklerini geliştiren Han ordusu, komutan Wei Ch'ing (Wei Qing) önderliğinde MÖ 129-127 arasında başarılı seferler yaptı. Hunlar bu seferler sonunda Ordos bölgesini kalıcı olarak kaybetti. Bu kayıp Türk Dünyası Ansiklopedisi'nde MÖ 128 tarihli Yen-men Savaşı'na bağlanır; İngilizce çalışmalarda ise MÖ 127 yılı öne çıkar. Hunlar MÖ 126'da da Çin sınır bölgelerine büyük bir akın düzenledi.
Mirası
Kün-çin MÖ 126'da öldü. Yerine kardeşi, Sol Lu-li Beyi İçhise geçti. Kün-çin dönemi, Asya Hun Devleti'nin Mete'den devralınan üstünlüğü koruduğu son uzun evre ve Han ile açık savaşın başladığı dönem olarak değerlendirilir. Bütün bilgiler Çin yıllıklarına dayanır.
Kronoloji
- MÖ 161/160 — Tahta çıkışı
- MÖ 141 — Han tahtına Wu-ti'nin geçmesi
- MÖ 138 — Chang Ch'ien'in yakalanması
- MÖ 133 — Ma-i pususu ve evlilik barışının sona ermesi
- MÖ 129-127 — Wei Ch'ing'in seferleri; Ordos'un kaybı
- MÖ 126 — Ölümü