İçhise (Ichise)
Şanyu
Han baskısı karşısında Hunları kuzeye çekerek toparlandı.
Hayatı ve tahta çıkışı
İçhise (Çin kaynaklarında 伊稚斜, I-chih-hsieh; pinyin Yizhixie), Asya Hun şanyusu Kün-çin'in kardeşi, Ki-ok'un oğludur. Kün-çin döneminde Sol Lu-li Beyi unvanını taşıyordu; bu, Hun ikili teşkilâtında doğu kanadına bağlı yüksek bir beyliktir.
Kün-çin'in MÖ 126'da ölümü üzerine taht, kendi oğlu Yü-tan (Yudan) ile İçhise arasında çekişme konusu oldu. Çin kaynaklarına dayanan çalışmalara göre İçhise, veliaht konumundaki yeğenine karşı harekete geçerek iktidarı ele geçirdi. Yenilen Yü-tan Han sarayına sığındı, kendisine bir beylik unvanı verildi ve kısa süre sonra öldü.
Saltanatı ve Han seferleri
İçhise, Han İmparatoru Wu-ti'nin Hunlara karşı başlattığı büyük saldırıların en yoğun dönemine denk gelen bir hükümdardır. Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre bu yıllarda Han ordusunda Hunlar gibi yaşamayı ve savaşmayı öğrenmiş komutanlar vardı ve bunlar orduyu süvari birlikleriyle donatmıştı.
Han komutanları Wei Ch'ing (Wei Qing) ve Huo Ch'ü-ping (Huo Qubing) art arda seferler düzenledi. İngilizce çalışmalar MÖ 124'teki bir seferde 15.000 kişinin ve bir milyonu aşkın hayvanın ele geçirildiğini aktarır. Türk Dünyası Ansiklopedisi ise MÖ 123'te Çin'in kuzeyindeki Shuo-fang'da Hunların yenildiğini kaydeder.
MÖ 121'de saldırıların hedefi Hunların batı kanadıydı. Han kuvvetleri Kansu bölgesindeki Hun-hsieh (Hunye) ve Hsiu-t'u (Xiutu) boylarını yendi. İçhise'nin bu yenilgiler yüzünden komutanlarını hesap vermeye çağırması, iki beyi korkuttu. Hun-hsieh beyi, Çin'e teslim olma konusunda anlaşamadığı Hsiu-t'u beyini öldürdü ve boyuyla birlikte Han tarafına geçti. Ardından Ch'i-lien Dağları çevresindeki Hun toprakları da elden çıktı. Ordos'tan sonra batı kanadının da kaybı, Hunlara hem stratejik hem ekonomik açıdan ağır bir darbe oldu.
MÖ 119 ve sonrası
Han ordusu MÖ 119'da Gobi Çölü'nü aşarak ilk kez doğrudan Hun merkezine yürüdü. Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre Hun ordusu çölün karşısında savaş düzeninde bekliyordu; çarpışma saatlerce sürdü. Akşama doğru çıkan şiddetli bir kum fırtınasından yararlanan Wei Ch'ing, şanyunun sağ ve sol kanatlarını kuşattı. İçhise kuşatmadan kurtuldu, ancak Çinliler Hun yabgusunun şehrine ulaşarak erzak depolarını yağmaladı. İngilizce kaynaklarda Mobei Savaşı olarak anılan bu çarpışmada her iki taraf da büyük kayıplar verdi.
Türk Dünyası Ansiklopedisi bu ağır kayıpların Hun Devleti'nde bir gerileme dönemi başlattığını belirtir. Bu savaş, Han ordusunun Hunları kendi merkezlerinde vurabilecek düzeye geldiğini gösterdi.
Mirası
İçhise MÖ 114'te öldü; yerine oğlu Wu-wei geçti. Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre Wu-wei, büyük insan ve hayvan kayıplarının ardından Çin'in kışkırtmalarına rağmen savaşa girmekten kaçındı. İçhise'nin saltanatı, Asya Hun Devleti'nin Ordos'u, Kansu'yu ve batı kanadını kaybettiği, ama tümüyle dağılmadan ayakta kaldığı bir evre olarak değerlendirilir. Bilgiler Çin yıllıklarına dayanır.
Kronoloji
- MÖ 126 — Kün-çin'in ölümü; İçhise'nin tahtı ele geçirmesi
- MÖ 124 — Wei Ch'ing seferi
- MÖ 123 — Shuo-fang yenilgisi
- MÖ 121 — Kansu'nun kaybı; Hun-hsieh beyinin Han'a geçmesi
- MÖ 119 — Gobi'yi aşan Han seferi (Mobei Savaşı)
- MÖ 114 — Ölümü