Alâeddin Tekiş
Şah
Harezm'i bir imparatorluğa dönüştürdü.
Tahta çıkışı
Tekiş, Hârizmşah İlarslan'ın büyük oğludur ve Atsız'ın torunudur. İlarslan döneminde Cend valiliği yaptı. Babası ölünce Gürgenç'te annesi Terken Hatun'un nüfuzuyla küçük kardeşi Sultan Şah Mahmud tahta çıkarılmıştı. Tekiş bunu kabul etmedi, Karahıtaylar'dan askerî destek alıp Hârizm'e yürüdü. Terken Hatun ile Sultan Şah şehri bıraktı, o da tahta oturdu (1172). Vikipedi'de tarih 11 Aralık 1172 olarak geçer.
Kardeşiyle mücadele
Terken Hatun ile Sultan Şah, Horasan hâkimi Müeyyed Ay-aba'dan yardım alıp geri döndü. Subarlu'daki savaşta Ay-aba öldü (1174), Terken Hatun yakalanıp öldürüldü. Sultan Şah vazgeçmedi: önce Gurlular'dan, sonra Karahıtaylar'dan destek istedi, Merv, Serahs ve Tûs'a hâkim oldu (1181). Tekiş bu sürede karşılık vermeyip ordusunu ve devlet düzenini güçlendirmeyi seçti. Sultan Şah'ın ölümüyle (1193) sorun kapandı.
Siriderya ötesi ve Horasan
Tekiş, Siriderya ötesinin önemini erken fark etti. Oğlu Nâsırüddin Melikşah'ı Cend'e atadı. Kıpçak Türkleri onun çevresinde toplanmaya başladı, Uran boyunun reisi Alp-Kara hizmetine girdi. Tekiş Mâverâünnehir'e sefer çıkıp Buhara'yı aldı (1182) ve bundan sonra sultan unvanını kullandı. Nîşâbur'u aldı (1187), Mâzenderan'ı bağladı. Tus yakınlarındaki Râdekân koruluğunda görkemli bir törenle tahta oturdu (1189).
Doğu sınırında Kıpçak reisi Katır Buku Han üzerine gönderdiği ordudaki Uranlar karşı tarafa geçince yenildi. Sonra oğlu Kutbüddin Muhammed'le birlikte yeniden harekete geçip Katır Buku'yu esir aldı. Kıpçak, Uran ve Kanglı gibi boyları bağlamak için bir Türk beyinin kızı olan Terken Hatun'la evlendi. Bunun ardından devletin sınırlarına kalabalık Türk grupları gelmeye başladı. TDV, bu grupların orduya alınmasının devletin yapısını ve karakterini derinden etkilediğini belirtir.
Irak seferi
Irak Selçukluları'nın zayıfladığı yıllarda Tekiş, Rey ve çevresinin hâkimi Kutluğ İnanç'ın daveti üzerine Irâk-ı Acem'e girdi. Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh ustaca davrandı: Sultan Tuğrul'un bütün topraklarını Tekiş'e verdiğine dair bir menşur gönderdi. Tekiş 1194 baharında Irak'a yöneldi. Tuğrul'un askeri onu bırakınca savaşta yakalanıp öldürüldü (Mart 1194) ve Irak Selçuklu Devleti sona erdi. Tekiş Hemedan'da tahta oturdu (25 Haziran 1194). Halife önce onu teşvik etmiş, sonra bölgeyi kendisi için istemişti; Hemedan'ın idaresi yıllarca el değiştirdi. Tekiş 1198'de bölgeye gelince halife Horasan, Türkistan ve Irâk-ı Acem için saltanat menşurunu göndermek zorunda kaldı.
Ölümü ve değerlendirme
Vezir Nizâmülmülk Mes'ûd b. Ali'nin öldürülmesinin ardından (1197) Bâtınîler üzerine bir sefer yapıldı. Kutbüddin Muhammed'in kuşatması sonunda Bâtınîler 100.000 dinar ödeyerek anlaştı. Tekiş kesin sonuç için hasta halde ikinci bir sefere çıktı ve Nesâ yakınlarında öldü; TDV tarihi 20 Ramazan 596 / 4 Temmuz 1200 olarak verir, Vikipedi 3 Temmuz der. Cenazesi Gürgenç'te yaptırdığı medresenin türbesine gömüldü.
Kaynaklar onu âdil, merhametli, bilgili ve Hanefî fıkhına vâkıf biri olarak anlatır. Reşîdüddin Vatvât ve Fahreddin er-Râzî himayesinde çalıştı; ikisi de ona birer eser ithaf etti. Tekiş şairlerce övüldü, kendisi de rubâî yazdı. TDV onu Hârizmşahlar hânedanının en önemli şahsiyeti sayar. Oğlu Muhammed'in ilk başarılarını da onun hazırladığı belirtilir.
Kronoloji
- 1172 — Gürgenç'te tahta çıkış
- 1182 — Buhara'nın alınması
- 1187 — Nîşâbur'un alınması
- 1189 — Râdekân'da taht töreni
- 1194 — Irak Selçuklu Devleti'nin sonu, Hemedan'da cülûs
- 1200 — Nesâ yakınlarında ölüm