Atsız

1138'de bağımsızlığını ilân eden, hânedanın asıl kurucusu sayılan Harezmşah.

Hayatı ve iktidara gelişi

Atsız, Selçuklu Sultanı Sencer'in Hârizm valisi Kutbüddin Muhammed'in oğludur; Melikşah'ın ibrikçibaşısı Anuş Tegin'in torunudur. TDV İslâm Ansiklopedisi onun Haziran-Temmuz 1097'de (Receb 490) doğduğunu yazar. Veliahtlığında iki yılda bir Merv'e, Sencer'in katına giderek babasının bağlılığını arz ederdi. Aşağı Seyhun'daki Mangışlak'ı, Türkmenler'in yurdunu, veliahtken fethettiği de anlatılır. 1128'de güçlük çekmeden babasının yerine geçti; bazı kaynaklar 1127'yi verir. Lakabı Alâeddin, Türkçe unvanı Kızılarslan'dı.

Sencer'le ilişkisi

İlk yıllarda Sencer'e sadakatle hizmet etti. Karahanlı Tamgaç Han'ın isyanı üzerine Mâverâünnehir'e (1129-30), Irak'a (1132) ve Gazne'ye (1135) yapılan seferlere katıldı. Aynı dönemde kendi ülkesini genişletmeye çalıştı: 1132-33'te Seyhun boyundaki Cend'i alıp gayrimüslim hükümdarını yendi. TDV'ye göre asıl amacı, bozkır Türklerinin askerî gücünden yararlanmaktı. Kıpçak ve Kanglı oymakları sonradan Hârizmşahlar ordusuna alındı. Türkmenler ise asker olarak değil, vergi veren halk olarak tutuldu.

Sonra Sencer'e isyan etti. Cüveynî bunun nedenini Sencer'in Gazne seferinde ona soğuk davranmasına bağlar. Sencer ise Atsız'ı Cend ve Mangışlak uçlarında Müslümanların kanını dökmekle suçluyordu. 1138'de Sencer büyük bir orduyla Hârizm'e yürüdü. Atsız Hezâresb Kalesi önünde yenildi, yaklaşık 10.000 kişi öldü, yaralandı ya da esir düştü. Esirler arasında oğlu Atlığ da vardı; Sencer onu savaş alanında idam ettirdi. Hârizm'i yeğeni Süleyman'a verdi, ama Süleyman tutunamadı. Ertesi yıl Atsız Buhara'ya saldırıp valisi Zengî b. Ali'yi öldürdü, sonra yeniden itaat sözü verdi.

Sencer'in Katvân'da Karahıtaylar'a yenilmesi (Eylül 1141), Atsız'a yeni fırsat verdi. Merv'i yağmalattı, Nîşâbur'da kendi adına hutbe okuttu. Sencer toparlanıp Hârizm'e yeniden yürüdü ve hazineyi geri aldı (1143-44). TDV, Atsız'ın bu sırada iki Bâtınî fedaiyi Sencer'e suikast için Merv'e gönderdiğini, ama başarılı olamadıklarını aktarır. Sencer üçüncü kez gelip Hezâresb'i alınca Atsız, derviş Ahûpûş'un aracılığıyla bağışlandı (1147-48). Cend bu çatışmalar sırasında elden çıkmıştı; Atsız onu geri aldı ve oğlu İlarslan'ı oraya vali yaptı (1152).

Son yılları ve ölümü

Sencer 1153'te Oğuzlar'a esir düşünce Atsız, Sencer'in haklarını savunur görünerek Karahanlı Mahmud Han'la birlikte hareket etti. Sencer'in kurtulduğu haberi gelince (Nisan 1156) ona mektup yazıp tebrik etti, bağlılığını yeniden bildirdi. Atsız, bu sırada geçirdiği felç sonucu Habûşân'da öldü (30 Temmuz 1156).

Değerlendirme

Barthold dahil birçok araştırmacı gibi TDV de Atsız'ı Hârizmşahlar Devleti'nin gerçek kurucusu sayar; "bağımsızlığı resmileştiren ilk Harezmşah" gibi bir nitelemenin dayanağı zayıftır: TDV, Atsız'ın 1138'de istiklâlini ilân ettiğini, ama Hezâresb yenilgisiyle yeniden tâbi konuma döndüğünü ve ömrünün sonunda Sencer'e bağlı biri olarak anıldığını yazar. Cend'e verdiği önem, oğlu İlarslan'ı oraya vali yapması ve bozkır boylarından asker toplaması, devletin sonraki imparatorluk gücünün temeli olarak görülür.

Halk onu "melik-i âdil" diye andı. Eğitimliydi, Farsça şiir ve rubâî yazardı. Divanında dönemin ünlü münşîlerinden Reşîdüddin Vatvât görev yaptı. Çocuklarına çoğunlukla Türkçe adlar verdi. Abbâsî halifesi ve diğer İslâm hükümdarlarıyla iyi ilişkiler kurdu.

Kronoloji

• 1097 — Doğum
• 1128 — Babasının yerine geçiş
• 1132-33 — Cend seferi
• 1138 — Hezâresb'de Sencer'e yenilgi
• 1141 — Katvân yenilgisinin ardından Merv'in yağması
• 1147-48 — Sencer'le uzlaşma
• 1156 — Habûşân'da ölüm