Kutbüddin Muhammed
Şah
Hanedanın kurucusu; Selçuklu valiliği ile başladı.
Kökeni ve valiliği
Kutbüddin Muhammed, Hârizmşahlar hânedanının ilk fiilî hükümdarı sayılır. Babası Anuş Tegin Garçeî, Melikşah'ın ibrikçibaşısı (taştdâr) idi ve Melikşah ona Hârizm gelirlerinin tasarrufunu vermişti; yine de bölgeyi fiilen Kıpçak asıllı Hârizmşah Ekinci b. Koçkar yönetiyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi, hânedanın atası Anuş Tegin'in Türk olduğunu kesin sayar, ama hangi boydan geldiğinin belirlenemediğini belirtir.
Sultan Berkyaruk'un yardım çağrısı üzerine yola çıkan Ekinci, Merv'de emirler Kodan ve Yaruktaş tarafından öldürüldü (1097). Berkyaruk, Horasan valisi Habeşî b. Altuntak'ı bu emirleri cezalandırmakla görevlendirdi. Habeşî görevi tamamlayınca Anuş Tegin'in oğlu Kutbüddin Muhammed'i Hârizm valisi tayin etti. TDV hânedanın kuruluşunu bu atamaya bağlar. İngilizce Vikipedi, onun Ekinci'nin oğlu Tuğrul Tegin'in bölgeyi ele geçirme girişimini de durdurduğunu yazar.
Sencer'e bağlılık
Habeşî sonradan isyan edince Horasan'a hâkim olan Sultan Sencer, Kutbüddin'i görevinde bıraktı. Kutbüddin babasının sağlığında Merv'de iyi eğitim görmüştü. TDV onu yetenekli ve âdil, ilim ile dinin hamisi bir idareci olarak anlatır. Yönetimi boyunca Selçuklu sultanlarının emirlerine uydu. Her yıl kendisi veya büyük oğlu Atsız, vergi ve hediyelerle Sencer'in sarayına giderdi. Vikipedi, 1100'de "Hârizmşah" unvanını aldığını ve Selçuklular'ın doğrudan yönetimi dışında bir siyasî yapı kurduğunu yazar; bu, TDV'nin yorumundan daha geniş bir değerlendirmedir. Vikipedi'ye göre 1113-1114'te Karahanlı Arslan Han'ın iç karışıklığı bastırmasına yardım etti ve Sencer'in Büyük Selçuklu hükümdarı II. Mahmud'a karşı 1119'daki seferine katıldı. TDV, Atsız'ın Sencer'in 1118'deki seferine katıldığını anar.
Adına yazılan bazı eserlerde "Kutbü'd-dîn ve'd-dünyâ", "Ebü'l-feth" ve "Muînü emîri'l-mü'minîn" lakaplarıyla anıldığı görülür. Vikipedi Türkçe adının Arslantegin olduğunu da belirtir.
Ölümü ve halefi
Ölüm yılı kaynaklarda 1127 ya da 1128 olarak geçer; TDV'nin hânedan maddesi 1097-1128 aralığını verir, Atsız maddesi ise oğlunun 1128'de yerine geçtiğini söyler. Sencer bir menşurla Atsız'ı Hârizmşah tayin etti. Kutbüddin'in istikrarlı yönetimi, TDV'ye göre, hânedanın sonraki faaliyetlerine zemin hazırladı. Atsız bu zemin üzerinde Hârizm'i bağımsızlığa yaklaştırdı ve hânedan 1231'e kadar sürdü.