Alâeddin Muhammed
Şah
Cengiz Han'la karşılaştığı sırada devletin zirvesindeydi; Moğollar tarafından yıkıldı.
Tahta çıkışı
Muhammed, Alâeddin Tekiş'in oğludur. Ağabeyi Melikşah'ın ölümünün ardından veliaht tayin edildi ve Horasan valiliğine getirildi (1197). İsmâilîler'in elindeki Turşiz'i kuşatırken babasının ölüm haberi geldi; 100.000 dinar karşılığında bir barış yaptı ve Hârizm'e döndü. Gürgenç'te devlet adamları ve kumandanlar onu Alâeddin unvanıyla hârizmşah ilân etti. TDV İslâm Ansiklopedisi bu tarihi 3 Ağustos 1200 olarak verir.
Genişleme
Başlangıçta merkezî idareyi düzene sokmaya çalıştı; bu sırada Irak ve Horasan elden çıkmıştı. 1201 sonbaharında Hârizm'den yola çıkıp Nîşâbur, Merv ve Serahs'ı aldı (1204). Gurlu hükümdarı Muizzüddin Muhammed'le yaptığı antlaşmayla Herat dışındaki Horasan Hârizmşahlar'a kaldı (Ocak 1205). Muizzüddin'in Hindistan dönüşü öldürülünce en büyük rakiplerinden biri ortadan kalktı. Muhammed Gur ve Mâzenderan'ı da bağladı, Herat'ı Hüseyin Harmîl'e verdi (1207).
Doğuda Karahıtaylar'a karşı kazandığı zaferlerle Buhara'yı ve Mâverâünnehir'in tamamını aldı (1210). Semerkant'ı ele geçirip damadı olan Hükümdar Osman'ı öldürterek Karahanlılar'a son verdi (1212). Gurlular'ın yıkılışı 1215'e rastlar. Aynı sıralarda Irâk-ı Acem, Fars ve Azerbaycan da hâkimiyet alanına girdi. Sığnak'ı ve Gazne'yi alması (1215) devleti en geniş sınırlarına ulaştırdı: Çu havzasından Hint kıyılarına, Kafkasya'dan Bağdat yakınlarına uzanan bir alan. İngilizce Vikipedi bu alanı yaklaşık 2,4-3,6 milyon kilometrekare olarak hesaplar.
Halife ile gerginlik ve unvanlar
Muhammed güçlendikçe "İskender-i Sânî" unvanını kullandı. Kendisine Sultan Sencer denmesini istedi, tuğrasına "yeryüzünde Allah'ın gölgesi" anlamına gelen bir ibare yazdırdı. Günde beş kez çalınan nevbeti kaldırıp yerine günde iki kez çalınan "Zülkarneyn nevbeti"ni koydurdu. TDV bu tavırları, kendini cihan hükümdarı ve Selçuklular'ın mirasçısı olarak gördüğünün işareti sayar.
Adının hutbede okunmadığı tek merkez Bağdat'tı. Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh ile yıllarca süren çekişme, halifenin Şehâbeddin es-Sühreverdî'yi elçi olarak göndermesiyle de çözülmedi. 1217'de Muhammed halifeyi görevden almaya kalktı, yerine Alâülmülk-i Tirmizî'yi aday gösterdi. Bağdat üzerine gönderilen ordular şiddetli soğuk yüzünden dağılınca sefer boşa gitti.
Moğol istilası
1218'de Cengiz Han'ın tüccar ve elçi heyeti, 450-500 kişilik bir kervanla Otrar'a ulaştı. Vali Kayırhan (İnalcık) heyeti casuslukla suçlayıp öldürttü, mallara el koydu. Cengiz Han valinin teslimini ve tazminat istedi; Muhammed reddetti, gelen elçileri de öldürttü. Cengiz Han Otrar'ı birkaç ayda aldı (1219).
Muhammed, Moğol kuvvetlerinden daha büyük bir orduya sahipti. Yine de ordusunu şehir ve kalelere dağıtıp Horasan'a çekildi. Mâverâünnehir kısa sürede düştü. Hârizmşah önce Tûs'a, oradan Hazar kıyısındaki Âbeskûn yakınlarında bir adaya sığındı. Annesi Terken Hatun'un ve hazinesinin Moğollar'ın eline geçtiğini duyunca hastalandı. Oğlu Celâleddin'i veliaht yaptı, kılıcını kendi eliyle ona kuşattı ve kısa süre sonra öldü (Aralık 1220; bazı hesaplarda Ocak 1221).
Değerlendirme
TDV, Muhammed'i hırslı ve gururlu, kendini hiçbir hükümdarla eşit görmeyen biri olarak anlatır ve devleti çöküşe sürükleyen davranışlarını bu mizaca bağlar. Cenazesi önce Erdehn'e gömüldü; Celâleddin 1229'da İsfahan'da türbe yaptırmak istedi. Erdehn Moğollar'ın eline geçince kemikleri yakılmak üzere Ögedey Han'a gönderildi.
Kronoloji
- 1197 — Veliaht ve Horasan valisi
- 1200 — Gürgenç'te hârizmşah ilânı
- 1204 — Nîşâbur, Merv ve Serahs'ın alınması
- 1210 — Buhara ve Mâverâünnehir'in kazanılması
- 1212 — Semerkant'ın alınması, Karahanlılar'ın sonu
- 1215 — Gazne'nin alınması, devletin en geniş sınırları
- 1219 — Otrar'ın düşüşü
- 1220 — Hazar adasında ölüm