Celâleddin Harzemşah
Şah
Babasının düşmüş tahtını taşıyan kahraman; Moğollarla sonuna kadar savaştı.
Hayatı ve veliahtlığı
Asıl adı Mengübertî olan Celâleddin'in doğum tarihi bilinmez; Celâleddin devrin geleneğine uyularak verilen lakaptır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre babası Hârizmşah Alâeddin Muhammed, annesi Hintli bir câriye olan Ayçiçek Hatun'dur. Muhammed 1215'te Gur ve Gazne'yi alınca onu Gazne merkezli Gur, Herat, Garcistan ve Sicistan'a melik atadı, ama oğlunu yanında tutmayı tercih edip bölgeye Kerber Melik'i gönderdi.
Büyükannesi Terken Hatun, ordunun komuta kademesine kendi Kanklı-Kıpçak akrabalarını yerleştirmişti ve torunu Uzlagşah'ı veliaht yaptırmıştı. Moğollar 1220'de Hârizm'e girip Terken Hatun'u esir alınca bu engel kalktı. Muhammed ölümünden birkaç gün önce oğulları Celâleddin, Akşah ve Uzlagşah'ı toplayıp Celâleddin'i veliaht ilân etti (Aralık 1220).
Saltanatın başlangıcı
Kardeşleri Celâleddin'e karşı çıktı. Bayagut kabilesinden 7000 asker Uzlagşah'a bağlıydı ve bir suikast planı kuruldu. Sadık emîr İnanç Han durumu haber verince Celâleddin 300 süvariyle Horasan'ın dağlarına, sonra Nesâ'ya çekildi. Akşah ve Uzlagşah ise Nîşâbur yakınında Moğollar'la çarpışıp öldü. Gürgenç dört aylık kuşatmanın ardından Moğollar'a düştü (Nisan 1221). Celâleddin Gazne'ye gidip halk tarafından coşkuyla karşılandı (Mart 1221).
Moğollarla savaş
Celâleddin, Veliyon Kalesi'ni kuşatan Moğol komutanlar Tekecük ve Molghor'u bozguna uğrattı. Cengiz Han'ın gönderdiği Şiki Kutugu komutasındaki ordu Parvan'da yenildi. Fakat ganimet paylaşımı komutanlar arasında anlaşmazlık çıkardı. Cengiz Han bunu öğrenince büyük bir orduyla takibe başladı. Celâleddin, Sind nehri kıyısında kuşatıldı (26 Kasım 1221); merkeze hücumla Moğol saflarını dağıttı, ama Cengiz'in ihtiyattaki 10.000 kişilik gücü durumu çevirdi. Annesini ve haremdeki kadınları esir düşmemeleri için nehre attırdıktan sonra bazı adamlarıyla karşıya geçti. Cengiz Han'ın Çağatay komutasında Hindistan'a gönderdiği ordu sonuç alamadan döndü.
Hindistan, İran ve Kafkasya
Hindistan'da Rana Şatra'nın saldırısını geri püskürttü ve birkaç yerel hükümdarla siyasî evlilik yaptı. Delhi Sultanı İltutmış arazi vermeyince Kokar bölgesine yöneldi. İltutmış ve müttefikleri harekete geçince 1224 başında ülkeden ayrıldı. Kirman'da Barak Hâcib'in itaatini aldı, Fars'ta Salgurlu Sa'd b. Zengî'nin kızıyla evlendi, kardeşi Gıyâseddin Pîrşah'ı Akuta'da yenip Hârizmşahlar'ın yeni sultanı olarak tahta oturdu. Merâga'yı alıp Temmuz 1225'te Tebriz'i zaptetti ve Tebriz'i başkent yaptı. Gürcistan'a karşı Kerbî'de büyük zafer kazandı (Ağustos 1225), Tiflis'i aldı (Nisan 1227), Lori'yi zaptetti (1229). Halife Nâsır-Lidînillâh'a ait Hûzistan ve Irak'ta da seferler yaptı; halifenin 20.000 kişilik ordusunu Bağdat yakınına kadar kovaladı.
Son yılları ve ölümü
Ahlat'ı aldı (Nisan 1230) ve Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad'la ilişkileri bozuldu. Keykubad, Eyyûbîler'le anlaşıp onu Doğu Anadolu'dan çıkarmak istedi. Yassı Çimen'de (Ağustos 1230) Celâleddin ağır kayıplar verip savaş alanını terk etti; hazinesi Selçuklular'ın eline geçti. Moğollar takibe çıkınca Âmid yöresine geldi. Ölümü hakkında iki anlatı vardır: Nesevî'ye göre sarp bir dağda eşkıyaca öldürüldü; Cüveynî'ye göre çadırında geceyi geçirirken elbisesini çalmak isteyen bir grup tarafından hançerlendi. Halk onun öldüğüne inanmadı, hakkında efsaneler yayıldı. Ölümüyle (1231) Hârizmşahlar hânedanı sona erdi.
Kronoloji
- 1220 — Veliaht ilân edilmesi
- 1221 — Parvan zaferi; Sind kıyısında yenilgi
- 1224 — Hindistan'dan ayrılış
- 1225 — Tebriz'in alınması
- 1230 — Yassı Çimen yenilgisi
- 1231 — Ölüm