Alparslan

1071 Malazgirt'te Bizans imparatoru Romen Diyojen'i esir aldı; Anadolu Türklere açıldı.

Hayatı ve tahta çıkışı

Alparslan, Horasan Meliki Çağrı Bey'in oğludur. Doğum yılı kaynaklarda değişir: XII-XIII. yüzyıl tarihçileri 1032-33 verir, sonraki kaynaklar 1030 der. TDV İslâm Ansiklopedisi, İbnü'l-Esîr'in aktardığı bir habere dayanarak 20 Ocak 1029'u (1 Muharrem 420) en olası tarih sayar; Alparslan'ın 1043-44'te Gazneli saldırılarına karşı komuta etmesi de bu tarihle daha uyumludur. Babasının hastalığında Horasan'ın idaresini üstlendi, 1049'da Karahanlılar'a, 1058'de Gazneliler'e karşı zafer kazandı. Çağrı Bey 1059'da ölünce Horasan meliki oldu; hânedandan itiraz eden çıkmadı.

Amcası Tuğrul Bey 1063'te çocuksuz öldüğünde veziri Amîdülmülk, Alparslan'ın küçük kardeşi Süleyman'ı tahta çıkardı. Alparslan bunu kabul etmedi. Kirman Meliki Kavurd, amca İnanç Yabgu ve Selçuk'un torunu Kutalmış da tahtta hak iddia ediyordu. Alparslan önce Huttalân ve Sagāniyân emirlerini, ardından İnanç Yabgu'yu itaat altına aldı. Bu sırada Kutalmış kendi adına hutbe okutup 50.000 kişilik orduyla Rey'i kuşatmıştı. Amîdülmülk, Alparslan adına hutbe okutarak ondan yardım istedi. Damgan yakınındaki Milh vadisinde yapılan savaşı (1063 sonu) Alparslan kazandı; Kutalmış kaçarken atından düşüp öldü. Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh saltanatı 27 Nisan 1064'te törenle onayladı. Vikipedi ise saltanatın başlangıcını 4 Ekim 1063 gösterir.

Seferleri

TDV'ye göre Alparslan batıyı fetih, doğuyu ise düzen sağlama alanı olarak gördü. Türkmen kitleleri için Anadolu'nun yaylaları en uygun yurt sayılıyordu; Bizans sınırına yönelmek devletin iskân siyasetiydi. Şubat 1064'te başlayan "Rum gazâsı"nda oğlu Melikşah ve Nizâmülmülk'le birlikte Azerbaycan'a, ardından Gürcistan'a girdi. Ahılkelek 1064 Haziran'ında alındı. Bölgenin en müstahkem şehri Ani, bir aydan uzun süren kuşatmanın ardından 16 Ağustos 1064'te düştü. Halife bu fetih üzerine ona "Ebü'l-feth" lakabını verdi. Kars prensi Gagik tâbiiyetini sundu.

Kavurd'un isyanları, Alparslan'ı Kafkasya'dan geri çağırdı. 1065'te Hârizm ve Mangışlak'a, oradan Mâverâünnehir'e giden doğu seferinde Cend'deki atası Selçuk'un kabrini ziyaret etti. Temmuz 1066'da Melikşah'ı veliaht ilân etti. 1068'de ikinci Kafkasya seferine çıktı; Tiflis dahil birçok prensliği bağladı. Bu arada 1070'te Mekke ve Medine'de yeniden Kāim-Biemrillâh adına hutbe okutulmasını sağladı ve "Burhânü Emîri'l-mü'minîn" unvanını aldı. Mısır'daki Fâtımîler'i hedefleyen Suriye seferinde Malazgirt ve Erciş'i, ardından Meyyâfârikīn, Âmid ve Urfa çevresini aldı; Halep emiri bağlılığını bildirdi.

Malazgirt (1071)

Bizans İmparatoru Romanos Diogenes, Türk akınlarına son vermek ve gerekirse Selçuklu başkentine yürümek için 13 Mart 1071'de dördüncü seferine çıktı. TDV, imparatorun ordusunu yolda toplanan takviyelerle 200.000 kişiye varan, ağır teçhizatlı ve çok uluslu bir güç olarak anlatır. Alparslan o sırada Suriye'deydi; Musul'a yönelip ordusunu yeniledi. 26 Ağustos 1071 Cuma günü Malazgirt ovasındaki savaşı, Bizans ordusunun yaklaşık dörtte biri büyüklüğündeki Selçuklu ordusu kazandı. TDV başarıyı hafif süvarinin hareket kabiliyetine, sahte ricatla düşmanı çembere alan Türk taktiğine ve Bizans komutanları arasındaki ayrılığa bağlar.

Kaynakların ortak anlatımına göre Alparslan esir imparatora iyi davrandı, tahtını kendi tahtının yanına kurdurdu. Taraflar bir barış yaptı; metni günümüze ulaşmadı. Romanos'un Bizans'ta tahttan indirilip gözlerinin oyulması ve ölümü (4 Ağustos 1072) antlaşmayı uygulanamaz kıldı.

Ölümü ve mirası

Alparslan, Bizans üzerine ordu gönderilmesini emretti ve kendisi 200.000 kişilik ordusuyla Mâverâünnehir'e yürüdü; Karahanlı Şemsülmülk Nasr'ın saldırgan tutumu sebep gösterilir. Barzem Kalesi'nin komutanı Yûsuf Hârizmî, kaleyi teslim etmeye gelmişken çizmesine sakladığı hançerle onu yaraladı. Alparslan dört gün sonra öldü (24 Kasım 1072). Ölmeden önce emirlerden Melikşah'a biat sözü aldı. Melikşah tahta çıktı.

Kaynaklar onu cesur, adaletiyle tanınan ve düşmanına da bağışlayıcı davranan biri olarak anlatır. TDV, fethettiği şehirlerde cami yaptırdığını, sarayında imaret işletildiğini ve imar ile ilim işlerini vezir Nizâmülmülk'ün yürüttüğünü kaydeder.

Kronoloji

• 1029 dolayları — Doğum
• 1059 — Horasan meliki
• 1063 — Tuğrul Bey'in ölümü, Kutalmış'ın yenilgisi
• 1064 — Ani'nin fethi
• 1066 — Melikşah'ın veliaht ilânı
• 1071 — Malazgirt Muharebesi
• 1072 — Barzem Kalesi'nde yaralanma ve ölüm