Tuğrul Bey

Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu; Bağdat'a girerek Abbasi halifesini Şii Büveyhilerden kurtardı.

Hayatı ve yükselişi

Tuğrul Bey, Seyhun kıyısındaki Cend şehrinde doğdu. TDV maddesi, yetmiş yaşlarında öldüğüne bakarak doğum yılını 995 dolayına yerleştirir. Babası Mîkâil bir savaşta ölünce, ağabeyi Çağrı Bey ile birlikte dedeleri Selçuk Bey'in yanında büyüdü. Selçuk'tan sonra Selçuklu boylarının başına amcası Arslan Yabgu geçti. Arslan Yabgu, Gazneli Mahmud tarafından hileyle yakalanıp Hindistan'daki Kâlincar Kalesi'ne hapsedildi (1025). Yönetim fiilen Tuğrul ve Çağrı'nın elindeydi.

Karahanlılarla dostluğun Ali Tegin'in ölümüyle (1035) bozulması üzerine kardeşler önce Harezm'e, ardından Gazneli yönetimindeki Horasan'a geçti. Mesud'un gönderdiği ordu 1035'te Hisâr-ı Tâk'ta bozguna uğradı. Gazneli sultan Nesâ'yı Tuğrul'a, Dihistan'ı Çağrı'ya bıraktı. Üç yıl sonra Serahs yakınındaki Talhâb'da bir başka Gazneli ordusu yenilince (Mayıs 1038) Selçuklular Horasan'ın bir bölümünü ele geçirdi. Tuğrul Nişabur'a girdi; camilerde adına hutbe okundu ve "melikü'l-mülûk" unvanı kullanıldı. Kaynak, Oğuz geleneğindeki hükümdarlık işaretine de değinir: gerilmiş yay ve kemerde üç ok.

Dandanakan ve devletin kuruluşu

Sultan Mesud 1039'da Serahs çölünde güç gösterdi, fakat sonuç kesin değildi. 23 Mayıs 1040'ta Merv yakınındaki Dandanakan Kalesi önünde Selçuklular kesin zaferi kazandı. TDV'ye göre Büyük Selçuklu Devleti ve Tuğrul'un sultanlığı bu zaferden sonra ilân edilmiş sayılır. Bu nedenle saltanatın başlangıcı tartışmalıdır: kaynaklarda 1037'ye hutbe, 1038'e Nişabur'un alınışı, 1040'a ise sultanlık ilânı bağlanır.

Savaş sonrası iş bölümü belliydi. Çağrı Bey Merv'de kaldı, Tuğrul Nişabur'a döndü. Cürcân 1041-42'de alındı, Harezm 1042-43'te fethedildi. Rey'e gönderilen İbrâhim Yinal şehri imar edip başkent olarak hazırladı. Yinal 1045-46'da Hemedan ile Dînever'i aldı. Tuğrul İsfahan'ı 1050'de kuşattı, yaklaşık bir yıl sonra şehre girdi ve bir süre burayı merkez yaptı, sonra yeniden Rey'e döndü.

Doğu Anadolu'da da ilk temaslar bu dönemdedir. Kutalmış ve Yinal komutasındaki ordu 1048'de Pasin ovasında Bizans ordusunu yendi. Tuğrul 1054'te Tebriz üzerinden Van gölü yöresine gidip Malazgirt'i kuşattı, ancak şehri alamadı.

Bağdat ve hilâfet

1055'te halife el-Kâim'in daveti üzerine Bağdat'a girdi. Büveyhî emîrinin tutuklanmasıyla Irak'taki Büveyhî hâkimiyeti sona erdi. Ancak Türk komutan Arslan el-Besâsîrî'nin Fâtımîlerle yakınlaşıp Bağdat'ı karıştırması, Tuğrul'u Irak'ta uzun süre meşgul etti. Besâsîrî, Yinal olayından sonra Kûfe taraflarında yenilip öldürüldü.

Kargaşa yatıştıktan sonra 23 Ocak 1058'de halife onu büyük bir törenle kabul etti, yedi hil'at giydirdi, başına taç koydu ve kendi eliyle kılıç kuşattı. TDV bu kabulün Tuğrul'a doğu ile batının hükümdarı ünvanını kazandırdığını yazar. 1062'de halifenin kızı Seyyide Hatun ile evlendi. Halife bu evliliğe isteksiz razı olmuştu.

Aile içi huzursuzluklar saltanatın gölgesiydi. İbrâhim Yinal 1058-59'da isyan etti; Tuğrul onu bu kez bağışlamadı ve 23 Temmuz 1059'da Rey yakınında yenip öldürttü. Kutalmış da 1061'den itibaren isyan halindeydi. Tuğrul'un çocuğu olmadığından Çağrı'nın oğlu Süleyman'ı veliaht yapmıştı; ölümünden sonra tahta Alparslan geçti.

Kişiliği ve mirası

Tuğrul 4 Eylül 1063'te Rey'de öldü ve orada kendi adıyla anılan türbeye gömüldü. Kaynaklar onu merhametli, bağışlayıcı, cömert ve dindar bir hükümdar olarak tanıtır. Çağrı Bey Nişabur'un yağmalanmasını istediğinde buna sert tepki göstermiş, yağmacılıkla devlet kurulamayacağını anlatmaya çalışmıştır. TDV'ye göre hac yolunun güvenliğini sağlamak ve Fâtımîlere karşı İslâm dünyasını birleştirmek temel amaçlarındandı. Nişabur, Rey, İsfahan ve Bağdat'ta cami ve medrese yaptırdı. Bağdat'ta Dicle kıyısında saray, kışla ve çarşı kurdurduğu da kaydedilir. 1040-1060 arasında Nişabur'da adına altın para basıldı; sikkelerde sık sık "es-Sultânü'l-muazzam" unvanı geçer. Tevkii "i'timâdî ale'llah" biçimindeydi.

Kronoloji

• 1025 — Arslan Yabgu'nun Gazneli Mahmud tarafından hapsedilmesi
• 1035 — Hisâr-ı Tâk zaferi; Selçukluların Horasan'a geçişi
• 1038 — Talhâb zaferi; Nişabur'da adına hutbe
• 1040 — Dandanakan Savaşı
• 1042-43 — Harezm'in fethi; Rey'in başkent olarak hazırlanması
• 1048 — Pasin Savaşı
• 1055 — Bağdat'a giriş
• 1058 — Halife tarafından taç giydirilmesi
• 1063 — Rey'de ölümü