Melikşah

Selçuklu'nun zirvesi; Vezir Nizamülmülk ile devlet teşkilâtını mükemmelleştirdi. Nizamiye medreseleri bu dönemin eseridir.

Tahta çıkışı

Melikşah, Alparslan'ın veliaht tayin ettiği oğludur. Babası Kasım 1072'de öldüğünde sultan oldu; Abbâsî halifesi adına hutbenin okunması 20 Mart 1073'e (8 Receb 465) rastlar. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Selçuklular maddesine göre genç yaşta tahta çıkması, Karahanlılar ve Gazneliler'in sınır saldırılarını ve bazı hânedan üyelerinin hak iddiasını getirdi. Başta amcası Kavurd olmak üzere isyanlar bastırılınca itibarı arttı; Halife Kāim-Biemrillâh saltanatını onaylayan bir menşur ve sancak gönderdi (7 Ekim 1073). Nizâmülmülk'ün anlatımına göre Kavurd'u yenen askerler halkın malına el uzatınca vezir bunun sonuçlarını sultana açıkladı; Melikşah bütün devlet işlerini ona havale ettiğini söyleyip onu baba yerine koyduğunu bildirdi ve atabeg unvanı verdi.

Seferler ve sınırlar

TDV, Melikşah devrini Selçuklu sınırlarının en geniş olduğu dönem sayar: devlet Kâşgar'dan Ege adalarına, Aral Gölü ile Kafkasya'dan Yemen ve Aden'e uzanıyordu. Karahanlılar gibi büyük bir devlet de imparatorluğa bağlıydı. Suriye'de Halep, Antakya ve Urfa gibi şehirler dolaylı olarak Selçuklu hâkimiyetine girdi. İngilizce Vikipedi Anadolu'da Süleymanşah'a verilen desteği de bu çerçevede anar. Bizans'ın Selçuklular'a haraç ödediği de kaydedilir (İbnü'l-Esîr'e dayanarak). Alamut'ta Nizârî-İsmâilî devletini kuran Hasan Sabbâh ve Bâtınîler'le mücadeleyi bir devlet politikası yaptı; ancak Alamut'u alıp Bâtınî faaliyetlerini bitiremedi.

Yönetim ve kültür

Devlet teşkilâtı Melikşah zamanında Nizâmülmülk'ün çabasıyla "mükemmel bir şekil" aldı; TDV bunu böyle niteler. Nizâmülmülk askerî iktâ sistemini 1073'te uygulamaya koydu ve 1087'den itibaren ülke geneline yaydı. Fâtımîler'in Ezher kökenli dâîlerine karşı Nizâmiye medreseleri açıldı. Bu okullar, Şâfiî-Eş'arî ulemâya geniş imkân tanıdı; Endülüs'ten Mâverâünnehir'e kadar uzak yerlerden öğrenci çekti. Ticaret güvenliydi; ticarî ve gümrük vergilerinin toplamı 600.000 dinara ulaşmıştı. Nizâmülmülk'ün *Siyâsetnâme*'si Melikşah için yazıldı. Nîşâbur'da ilk Selçuklu hastanesi vezir zamanında açıldı.

Melikşah, Ömer Hayyâm başkanlığında bir kurula takvim düzeltmesini emretti. Kurul, Yezdicerd ve İskender takvimlerini düzeltmek yerine yeni bir takvim yaptı. TDV'ye göre sultanın Celâleddin lakabından Celâlî (ya da Melikî) denen bu takvim 9 Ramazan 471 Cuma, yani 15 Mart 1079 (Greenwich'e göre 21 Mart) günü başladı. Yılbaşı bahar ılınımına bağlandı. Melikşah devri, Müslüman ve gayrimüslim tarihçilerce bir adalet devri diye anılır. Urfalı Mateos, ölümünün dünyayı yasa boğduğunu yazar.

Ölümü ve mirası

Terken Hatun, oğlu Mahmud'u veliaht yaptırmak istiyor, bunun önündeki tek engel olarak Nizâmülmülk'ü görüyordu. Vezirle sultanın arası bir süre gerildi, ama Melikşah onu görevden almadı. Nihâvend yakınlarındaki Sehne köyünde Nizâmülmülk, Bâtınî fedâî Ebû Tâhir-i Errânî tarafından öldürüldü (14 Ekim 1092). Melikşah 35 gün sonra Bağdat'ta öldü (19 Kasım 1092). Rivayetlerde Melikşah'ın da olaya karıştığı söylenir; başka kaynaklar sultanın yemin ederek bununla ilgisi olmadığını belirttiğini aktarır.

Melikşah'ın ölümünden sonra büyük oğlu Berkyaruk Rey'de sultan ilân edildi; Terken Hatun ve oğlu Mahmud'la bölüşmeye gidildi (1093). TDV, bu on iki yıllık taht mücadelesini Haçlılar'ın başarısına, Anadolu Selçuklu Devleti'nin toprak kaybına ve Bâtınîler'in güçlenmesine bağlar; imparatorluk bundan sonra çöküş devrine girdi.

Kronoloji

• 1072 — Alparslan'ın ölümü, Melikşah'ın tahta geçişi
• 1073 — Kavurd'un bastırılması; halife menşuru
• 1079 — Celâlî takviminin başlangıcı
• 1090 — Hasan Sabbâh'ın Alamut'ta Nizârî devletini kurması
• 1092 — Nizâmülmülk'ün ve Melikşah'ın ölümü