Sultan Sancar

1141 Katvan'da Karahıtaylara ağır yenilen sultan; ölümüyle (1157) Horasan'daki Selçuklu hâkimiyeti sona erdi.

Hayatı ve Horasan meliki oluşu

Sancar (Sencer), Sultan Melikşah'ın oğludur ve 5 Kasım 1086'da Sincar'da doğmuştur. Adının doğum yerinden geldiği rivayet edilir; bazı kaynaklar ise adı Türkçedeki "sançmak" (saplamak) fiiliyle ilişkilendirir. Babası öldüğünde yaklaşık altı yaşındaydı. Hânedan içindeki taht mücadeleleri yüzünden düzenli bir eğitim göremedi, devlet işlerini erken yaşta uygulamanın içinde öğrendi.

1097'de ağabeyi Sultan Berkyaruk, Sencer'e merkezi Merv olan Horasan'ı ikta etti. Genç melik kısa sürede bu bölgede güçlü bir konum edindi. Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki savaşlarda önce Berkyaruk'a yardım etti, 1100 dolaylarında ondan koptu ve Nûşecân'da onu yendi. Sonrasında öz kardeşi Muhammed Tapar'ın safına geçti. 1103 anlaşmasıyla Horasan ve Mâverâünnehir'deki hâkimiyeti korundu, karşılığında Muhammed Tapar'ı üstün saydı.

Meliklik yılları ve sultanlığı

Melik Sencer, Doğu Karahanlı hükümdarı Kadır Han Cebrâil'in Horasan'a yürüyüşünü püskürttü; han esir alındı ve idam edildi. Batı Karahanlı tahtına Arslan Han'ı oturtarak Mâverâünnehir'i kendine bağladı. Gazneliler üzerine de iki sefer yaptı: 1117'de Gazne'ye girip Behram Şah'ı tahta çıkardı. Behram Şah, hutbede Selçuklu adlarının anılmasını ve yıllık haraç ödemeyi kabul etti.

Muhammed Tapar 1118'de ölünce oğlu Mahmud tahta çıkarıldı. Sencer aynı yılın Haziran ayında kendi sultanlığını ilân etti ve 10 Eylül 1119'da Save yakınında yeğenini yendi. Ardından Mahmud'u bağışlayıp Irak Selçuklu sultanı ve veliahdı yaptı, ona kendi kızını verdi. Bu düzenle Sencer "büyük sultan" payesini taşıyordu; Mahmud ise onun gölgesinde Irak'ı yönetiyordu. Sencer'in sultanlığıyla birlikte devletin idarî ağırlığı Irak'tan Horasan'a kaydı. TDV maddesi bu devre "ikinci imparatorluk dönemi" der. Sultanın etkisi Kâşgar'dan Yemen'e, Azerbaycan'dan Anadolu sınırlarına kadar uzanıyordu.

Mahmud 1131'de ölünce Irak'taki taht kavgalarına yeniden karıştı. Tuğrul'u Irak sultanı ilân etti, Dînever'de (1132) karşısına dizilen ittifakı bozguna uğrattı. Abbâsî halifesi Müsterşid-Billâh bu tercihi tanımayıp Mesud'u destekledi. Halife 1135'te Mesud'a yenilip esir düştü ve Bâtınîler'in elinde öldü. Sencer sonraki halifelerle de yazışmayı sürdürdü.

Katvan, Harezm ve Oğuz felâketi

Dönüm noktası 9 Eylül 1141'deki Katvan Savaşı'dır. Semerkant yakınındaki sahada Yehlü Taşi (Gürhan) komutasındaki Karahıtay ordusu Selçuklu ordusunu bozdu. Kaynaklar 30.000 kayıp verir; Sencer 300 süvariyle Tirmiz'e çekildi, eşi Terken Hatun esir düştü. Mâverâünnehir böylece elden çıktı.

Harezmşah Atsız ise Sencer'e 1138'den beri meydan okuyordu. Sultan Harezm'e 1138, 1143 ve 1147'de üç sefer yaptı; her seferin sonunda Atsız af dileyip tabi oldu. Katvan'dan cesaret alan Atsız 1141'de Merv'i yağmaladı, 1142'de Nişabur'da kendi adına hutbe okuttu, fakat tutunamadı.

Sencer'in sonu Oğuzlarla yaşanan vergi anlaşmazlığından geldi. Belh valisi Kamaç'ın tahsildarı öldürülünce çatışma başladı. Nisan 1153'te Sencer yenildi ve esir düştü. Oğuzlar onu görünüşte hükümdar saydı, ancak fiilen elinde tuttu. Yaklaşık üç yıl sonra, Nisan 1156'da kurtuldu. Devleti yeniden toparlamak istedi ama komutanlar arasındaki çekişme buna izin vermedi. Büyük Selçuklu Sultanı 1157'de Merv'de öldü ve yaptırdığı türbeye gömüldü. TDV bu ölüme, Selçuklu devletinin tarih sahnesinden çekilmesi gözüyle bakar. Yani Katvan yenilgisi çöküşün zeminini hazırladı, çöküşün kendisi ise 1157'ye kadar sürdü.

Himayesi ve mirası

Sencer'in sarayı şair ve bilginlere açıktı. Kaynaklarda Enverî, Muizzî, Attâr, Ömer Hayyâm ve Senâî gibi adlar onun ihsanından yararlananlar arasında sayılır. Bilim alanında Astronom Abdurrahman el-Hâzinî, ez-Zîcü'l-muʿteberü's-Sencerî adlı zîci (astronomi cetveli) onun adına hazırladı. Ömer es-Sâvî de er-Risâletü's-Senceriyye adlı eserini ona sundu. Gazzâlî ile yazıştığı bilinir. Büyük Selçuklu bürokrasisine ait münşeat mecmualarının çoğu bu döneme aittir. Bazı kaynaklar Sencer'i adaletiyle Melikşah ile birlikte örnek hükümdar olarak anar. Merv'deki türbe TDV maddesine göre 1157'de tamamlanmıştı; Vikipedi yapının 1221'de Moğollar tarafından zarar gördüğünü kaydeder.

Kronoloji

• 1086 — Sincar'da doğumu
• 1097 — Horasan meliki olması
• 1117 — Gazne seferi, Behram Şah'ın tahta çıkarılması
• 1118 — Sultanlığını ilân etmesi
• 1119 — Save Savaşı; yeğeni Mahmud'u yenmesi
• 1138 — Harezm'e ilk sefer
• 1141 — Katvan Savaşı
• 1153 — Oğuzlara esir düşmesi
• 1156 — Esaretten kurtulması
• 1157 — Merv'de ölümü