Alptegin
Emir
Gazne Devleti'nin kurucusu; Samaniler'in eski Türk kumandanı.
Köken ve yükseliş
Alptegin'in doğum tarihi bilinmez. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Sâmânî Emîri Ahmed b. İsmâil'e satılmış bir Türk gulâmıydı ve Sâmânîler'in muhafız birliğine girdi. Emîr Nasr b. Ahmed onu azat etti; ardından hassa askerlerinin komutanlığına (hâcibü'l-hüccâblık) yükseldi. Genç Emîr Abdülmelik üzerinde etkili oldu, vezirliğe Ebû Ali el-Bel'amî'nin getirilmesinde rol oynadı. Abdülmelik, bu nüfuzdan çekinerek onu başkentten uzaklaştırmak için Horasan valiliğine atadı. Alptegin 961'de Nîşâbur'da göreve başladı.
Gazne'nin alınması
Abdülmelik aynı yıl ölünce taht kavgası çıktı. Vezir Bel'amî, Alptegin'in önerisiyle Abdülmelik'in oğlu Nasr'ı tahta çıkarmak istedi, ama hânedan üyeleri ve Fâik el-Hâssa gibi komutanların ordusu Mansûr b. Nûh'u seçti. Mansûr, buna itiraz eden Alptegin'i görevinden aldı. Alptegin önce Buhara'ya yürümeyi düşündü, ordu içinde kendisine karşı bir hareket sezince Belh'e çekildi. Sâmânîler'in gönderdiği bir orduyu yendi (Nisan 962).
Ardından gulâmları ve küçük bir kuvvetle Gazne'ye yürüdü. Yolda Bâmiyân ve Kâbil'in yerel hükümdarlarını yenip Gazne'ye girdi; şehri elinde tutan Levik (Enuk) hânedanını çıkardı. Aynı hâdiseyi TDV'nin Gazneliler maddesi Ocak 963 (Zilhicce 351) olarak tarihler. Alptegin, kendisine karşı gönderilen 20.000 kişilik Sâmânî ordusunu da yendi, ama bundan sonra çok yaşamadı.
Ölümü ve halefleri
Alptegin Eylül 963'te (Şâban 352) öldü. Yerine oğlu Ebû İshak İbrâhim geçti. İbrâhim'in 966'ya kadar süren dönemi Levikler'in şehri bir ara geri almasıyla, sonra Sâmânî emîrinin yardımıyla Gazne'nin yeniden kazanılmasıyla geçti. İbrâhim'in oğlu olmadığından başa Türk komutanlar geçti: önce Bilge Tegin (Gerdîz kuşatması sırasında 974-75'te öldü), sonra Böri (Pîrî) Tegin. Böri Tegin'i beceriksizliği yüzünden Türkler görevden aldı. Alptegin'in güvendiği adamlardan biri olan Sebük Tegin 977'de yerine getirildi.
Mirası
Alptegin'in kurduğu düzen henüz bir devlet değil, Gazne merkezli bir Türk askerî yönetimiydi. TDV, Gazneli Devleti'nin temellerini onun attığını, ama babadan oğula geçen gerçek hânedanın Sebük Tegin'le başladığını belirtir. Bu üs, sonradan Sultan Mahmud döneminde Horasan, Afganistan ve Kuzey Hindistan'a yayılan imparatorluğa dönüştü. TDV hânedanın ömrünü 963-1186 olarak verir.