Sultan Mesud
Sultan
Mahmud'un oğlu; Dandanakan'da Selçuklulara yenilerek devletin batı kanadını yitirdi.
Hayatı ve tahta çıkışı
Mesud, Sultan Mahmud'un büyük oğludur. TDV İslâm Ansiklopedisi onun 998'de Gazne'de doğduğunu yazar. 1015-16'da veliaht ilân edildi, 1017'de Herat valisi oldu. 1020'de Gur'un kuzeybatısını itaat altına aldı. Babası Büveyhîler'in Rey ve Cibâl'deki hâkimiyetine son verince (1029) buranın idaresi ona bırakıldı. Ertesi yıl Hemedan ve İsfahan'ı da Gazneli topraklarına kattı.
Sultan Mahmud, ölmeden önce ülkeyi Muhammed ile Mesud arasında bölmüş, Mesud'a Rey, İsfahan ve Cibâl'i vermişti. Mesud paylaşımı haksız bulup gücendi. Bunu duyan Mahmud, ölümüne yakın onu veliahtlıktan çıkarıp bütün ülkeyi Muhammed'e bıraktı. Mahmud ölünce Muhammed tahta geçti. İsfahan'daki Mesud, amcası Yûsuf ve devlet adamlarının desteğini topladı, Nîşâbur'da Abbâsî Halifesi Kādir-Billâh'ın elçisiyle görüştü; halife menşuruyla onu babasının bütün topraklarının sahibi olarak tanıdı. Mesud Eylül 1030'da Gazne'ye yürüdü. Muhammed ordusuyla karşılaşmaya çıkmıştı, ama komutanlar ve devlet büyükleri Mesud'a bağlılıklarını bildirdi. Muhammed tahttan indirilip hapsedildi (4 Ekim 1030). TDV, Mesud'un ilk icraatının hatalarla başladığını belirtir: Hâcib Ali ve kardeşini öldürttü, mallarına el koydu, Muhammed'in gözlerine mil çektirdi. Bu, babasının eski devlet adamlarını rahatsız etti.
Saltanatı
Mesud 1031'de Gazne'ye varınca coşkuyla karşılandı. Hindistan orduları başkomutanlığını Ahmed Yinal Tegin'e verdi ve ağırlığı toprakları korumaya kaydırdı. Hindistan'a babası kadar sefer yapamadı; 1033'te Sarsâva Kalesi'ni aldı. Yinal Tegin sonradan isyan etti ve 1034'te öldürüldü. Aynı yıl Kirman yeniden Büveyhîler'e geçti. Karahanlı Ali Tegin'e karşı Hârizmşah Altuntaş görevlendirildi; 1032'de Debûsiye'de yapılan savaştan sonra anlaşma sağlandı. Hârizm'de ise Altuntaş'ın ölümü sonrası oğlu Hârun'un bağımsızlık girişimi bir suikastla sona erdi (1035).
Selçuklular ve Dandanakan
Gazneli yönetimindeki Horasan'a göç eden Selçuklular, Nesâ ve Ferâve'nin kendilerine yurt verilmesini istedi. Mesud bunu kabul etmedi ve Hâcib Begtoğdı komutasında 17.000 kişilik bir ordu gönderdi; ordu Hisâr-ı Tâk'ta ağır yenildi (29 Haziran 1035). Antlaşmayla Selçuklular meşru güç sayıldı, Dihistan, Nesâ ve Ferâve onlara kaldı. Mesud karşılık vermek yerine Hindistan'a sefer yapmayı seçti. Selçuklular Talhâb'da Gazneliler'i yeniden yendi (1038) ve geçici olarak Nîşâbur'a hâkim oldu. Mesud 1039'da Ulyaâbâd'da Çağrı Bey'i, Serahs çölünde ise Selçuklu ordusunu geri püskürttü. Ocak 1040'ta kendisi sefere çıkıp Nîşâbur'u aldı.
İki ordu 23 Mayıs 1040'ta Dandanakan'da karşılaştı. TDV'ye göre Mesud kahramanca savaştı, ama komutanları onu bırakınca yenildi ve yüz süvariyle savaş alanından ayrıldı. Gazne'ye gelip hazineleri ve kardeşi Muhammed'le birlikte Hindistan'a yöneldi.
Ölümü ve değerlendirme
Sind nehrini geçtikten sonra hazineye göz diken Türk ve Hintli gulâmlar isyan etti ve Muhammed'i ikinci kez sultan ilân etti (21 Aralık 1040). Mesud eşi Sâre Hatun'la yakalanıp Giri Kalesi'nde hapsedildi ve orada öldürüldü (17 Ocak 1041). Ölüm yılı kaynaklarda 1040 ya da 1041 olarak geçer; TDV'nin tarihleri Dandanakan'dan sonra gelen olay zincirine uyduğu için 1041 daha tutarlıdır. Oğlu Mevdûd amcası Muhammed'i yenerek aynı yıl tahta çıktı.
TDV onu güçlü ve cesur, ama yönetim bilgisi zayıf biri olarak değerlendirir. İbnü'l-Bevvâb'dan hat öğrenen Mesud iyi bir hattattı, mimariyle de ilgilendi. Bîrûnî, 1030'da tamamladığı *el-Ḳānûnü'l-Mesʿûdî*'yi ona ithaf etti.