Sultan Mahmud

"Gazi" lakaplı büyük sultan; Hindistan'a on yedi sefer düzenleyerek İslam'ı buraya taşıdı. Gazne'yi dünya başkenti yaptı.

Hayatı ve tahta çıkışı

Mahmud, Sebük Tegin'in oğludur. TDV İslâm Ansiklopedisi doğum tarihini 2 Kasım 971 olarak verir. Annesi Zâbülistan'ın soylu bir ailesindendi; bu yüzden ona Mahmûd-ı Zâbülî de denir. Küçük yaşta Kur'an'ı ezberledi, siyasî eğitim gördü. Gençliğinde babasının Büst'e çekildiği sırada Gazne'de onun vekili oldu. Bir ara söylentiler yüzünden babasıyla arası açıldı ve Gazne Kalesi'nde birkaç ay hapsedildi (990). Sâmânî Emîri II. Nûh'un yardım çağrısı üzerine babasıyla birlikte Ebû Ali es-Simcûrî ve Fâik'e karşı savaştı; bunun karşılığında Nûh'tan "Seyfüddevle" lakabını ve Horasan ordusu komutanlığını aldı.

Sebük Tegin 997'de ölürken küçük oğlu İsmâil'in tahta geçmesini vasiyet etmişti. Mahmud o sırada Nîşâbur'daydı, vasiyeti tanımadı ve Mart 998'de kardeşinin ordusunu yenip tahta çıktı.

Horasan ve bağımsızlık

Sâmânî tahtında II. Mansûr'un gözlerine mil çekilip yerine çocuk yaşta Abdülmelik'in geçirilmesi üzerine Mahmud harekete geçti, Sâmânî kuvvetlerini yenip Horasan'ı aldı ve kardeşi Nasr'ı oraya vali yaptı (16 Mayıs 999). Abbâsî Halifesi Kādir-Billâh saltanatını onayladı, ona "Yemînüddevle ve emînü'l-mille" lakabını verdi (Kasım 999). Karahanlılar'ın Buhara'yı alması Sâmânî devletini bitirdi; Mahmud her bakımdan bağımsız hükümdar oldu. Karahanlılar'la Ceyhun'u sınır kabul etti (1001), Horasan'a yönelen saldırıları 1006'da geri çevirdi, birleşik Karahanlı ordusunu Belh yakınında yendi (1007). Hârizm'i de alarak Me'mûnî hânedanına son verdi (1017). Gur bölgesine 1010-11 ve 1020'de sefer yapıp oraya din âlimleri gönderdi. 1029'da Büveyhîler'den Rey'i aldı, batıda Gazneli sınırı genişledi.

Hindistan seferleri

TDV, Mahmud'un her yıl gazâya çıkmaya karar verdiğini ve toplam on yedi sefer yaptığını yazar. İlk sefer Eylül 1000'de, Lamgan çevresindeki kalelere yapıldı. İkinci sefer Hindûşâhî racası Caypal'e karşıydı; Vayhand'ın alınması (1002) ona "Gāzî" lakabını kazandırdı. Bunu Bhâtiya (1004-05), Mültan (1006, Karmatîler'e karşı) ve Anandpâl'a karşı büyük savaş izledi. Aralık 1008'de Vaynand ovasındaki savaşı kazandı, Nagarkot Kalesi üç günlük kuşatmayla alındı. Narâyan ile yapılan barış ticaret yollarını açtı. Thânesâr (1014-15), Kannevc (20 Aralık 1018) ve Mathûrâ da seferlerin hedefleri arasındadır.

En çok bilinen sefer, 1025-26'daki Somnât seferidir. Mahmud 30.000 atlı ve çok sayıda gönüllüyle Ekim 1025'te Gazne'den çıktı, Somnât Kalesi'ni 8 Ocak 1026'da aldı. Halife ona "Kehfüddevle ve'l-İslâm" lakabını verdi; TDV bu zaferin onu Sünnî dünyada kahraman olarak tanıttığını yazar. Son sefer, İndus'taki Câtlar'a karşı yapıldı (1027); Mültan'da 1400 gemilik bir nehir filosu hazırlatıldı. TDV'ye göre bu seferler, Pencap'ta kalıcı bir İslâm dayanağı doğurdu.

Kültür ve ölümü

Mahmud'un çevresinde Firdevsî, Unsurî, Ferruhî-yi Sîstânî ve Ascedî gibi şairler bulundu. Bîrûnî, Hârizm'in alınmasından sonra Gazne'ye götürüldü ve Hint seferlerine katılarak *Taḥḳīḳu mâ li'l-Hind*'i yazdı. TDV, Firdevsî'nin *Şâhnâme*'yi beğenilmediği için hicvettiği yolundaki anlatının asılsız olduğunu not eder. Halife ile ilişkisi 1023'te Fâtımîler'le yakınlaştığı şüphesiyle bozuldu; yine de paralarında halifenin adını kullanmayı ve Bağdat'a hediye göndermeyi sürdürdü. Gazne'de bugün de kullanılan Bend-i Mahmûdî bendi onun döneminden kalmıştır.

Mahmud 30 Nisan 1030'da Gazne'de öldü. Devleti batıda Azerbaycan'dan doğuda Yukarı Ganj vadisine, kuzeyde Hârizm'den güneyde Hint Okyanusu kıyılarına uzanıyordu. Fars edebiyatında adalet örneği olarak anılır. Yerine önce oğlu Muhammed geçti; birkaç ay sonra büyük oğlu Mesud tahtı aldı.

Kronoloji

• 971 — Doğum
• 998 — Tahta çıkış
• 999 — Horasan'ın alınması, halifeden unvan
• 1002 — Vayhand'ın alınması ("Gāzî" lakabı)
• 1017 — Hârizm'in alınması
• 1018 — Kannevc'in fethi
• 1026 — Somnât Kalesi'nin alınması
• 1030 — Ölüm