Sebük Tigin

Gazne'yi gerçek anlamda devletleştiren hükümdar; Sultan Mahmud'un babası.

Köken ve yükseliş

Sebük Tegin'in kökeni için iki görüş vardır: bugünkü Kırgızistan'daki Isık Göl yakınında Barşgan (Barsgan) bölgesinden ya da Barşgan adlı bir Türk boyundan geldiği söylenir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Karluk boylarından biri olması ihtimalini güçlü sayar. Bir akında komşu kabilelerden Tuhsı'lara esir düştü. Sâmânî Emîri I. Nûh döneminde Buhara'ya getirildi ve Alptegin tarafından satın alındı (959). Alptegin onu himaye etti, kızıyla evlendirdi. Alptegin'in 963'te ölümünden sonra, onun yerine geçen oğlu Ebû İshak İbrâhim'in en güvendiği adam oldu.

İbrâhim'den sonra Gazne'yi sırayla Bilge Tegin ve Böri Tegin yönetti. Böri Tegin başarısız bulunup görevden alınınca emîrler Sebük Tegin'i başa getirdi (977). Görünüşte Sâmânîler'in valisiydi, ama TDV onu bağımsız Gazneli Devleti'nin gerçek kurucusu sayar. Hükümdarlığın babadan oğula geçtiği hânedan da onunla başlar.

Genişleme

Önce Gazne'den Doğu Afganistan'daki Zâbülistan'a doğru yayıldı ve bölge halkını kazanmak için yerel soylulardan birinin kızıyla evlendi. Rakip Türk gulâm gruplarının elindeki Büst'e yürüyüp hâkimi Togan Tegin'i yendi (977 ya da 978). Ardından Tohâristan, Zemindâver, Doğu Gur ve Kusdar topraklarına ulaştı. Hilmend kıyısındaki Leşker-i Bâzâr ordugâh şehrini kurduğu belirtilir.

Hindistan yönünde Kâbil vadisindeki Hindûşâhî hânedanı engeldi. Sebük Tegin, hükümdar Caypal'i iki kez yendi. Barış için bir milyon dirhem, elli fil ve bazı sınır kaleleri istedi. Caypal sözünü tutmayıp diğer Hint racalarıyla ittifak kurdu ve fillerle desteklenen büyük bir orduyla geldi; yine yenildi (986). Bunun üzerine Lâmgân ile Peşâver arası Gazneli hâkimiyetine girdi. Bölgedeki Halaç Türkleri ve Afganlar da ona bağlandı, hutbe ve sikke onun adına çıkmaya başladı.

Sâmânîler'le ilişkisi

Sâmânî Devleti çökerken Sebük Tegin onun son dayanağıydı. Keş yakınında II. Nûh'a sadakat yemini etmişti. Nûh'a karşı birleşen Türk komutanlar Ebû Ali es-Simcûrî ve Fâik el-Hâssa'yı, oğlu Mahmud'la birlikte Herat yakınlarında yendi (994). Nûh, onu Belh valiliğine, Mahmud'u Horasan sipehsâlârlığına getirdi. Ebû Ali 995'te Tûs yakınında yeniden yenildi. Karahanlılar'ın Buhara'ya saldırı hazırlığı üzerine ordusunu Ceyhun'un kuzeyine geçirdi, ama Nûh'un veziri efendisini ona karşı kışkırttı. Sonunda savaşmadan, Siriderya havzasının Katvân çölüne kadar olan kısmını Karahanlılar'a bırakan bir antlaşma yapıldı.

Ölümü ve mirası

Belh'e dönünce hastalandı. Gazne'ye giderken Belh yakınlarındaki Madru Mûy köyünde öldü (Ağustos 997) ve Gazne'de toprağa verildi. Veliaht olarak küçük oğlu İsmâil geçti, ama ağabeyi Mahmud onu yenerek tahtı aldı. Sebük Tegin askerlerince çok sevildi, sonradan "Emîr-i Âdil" lakabıyla anıldı. Çocuklarını iyi hükümdar yetiştirmek için Pendnâme adlı bir öğüt kitabı yazdığı belirtilir. Ebü'l-Feth el-Büstî gibi şairler ona mersiye yazdı.

Kronoloji

• 959 — Alptegin'in onu satın alması
• 977 — Gazne'de başa geçmesi
• 986 — Hindûşâhî ordusuna karşı zafer
• 994 — Herat yakınında Simcûrî ve Fâik'in yenilmesi
• 997 — Ölümü