Barçuk Art Tigin
İdikut
Karahoço Uygur Krallığı'nı 1209'da Cengiz Han'a gönüllü tâbi kıldı; Uygur yazısı Moğol İmparatorluğu'nun resmî yazısı olarak kullanıldı.
Karahoço'nun idikutu
Barçuk Art Tigin, Karahoço (Koço, Turfan) Uygur Krallığı'nın idikutudur; idikut, krallığın hükümdarlarının taşıdığı unvandır ve İngilizce kaynaklarda "mutluluk beyi" biçiminde karşılanır. Wikipedia, onun Beşbalık, Karahoço, Kumul, Kuça ve Karaşar yörelerinde 1208 ile 1235 arasında hüküm sürdüğünü yazar. Aynı kaynağın Koço maddesi ise Barçuk'u 1229'dan, kendisinden önceki idikut Yur Temur'un ardıl biçiminde verir; yani hükümdarlığın başlangıcı için kaynaklar arasında yaklaşık yirmi yıl fark vardır. 1209 civarı ise Barçuk'un ayaklanıp Cengiz Han'a bağlandığı tarihtir.
Krallığın geçmişi şöyle özetlenir: Ötüken'deki Uygur Kağanlığı 840'ta yıkılınca Uygurlar Turfan ve Beşbalık yöresine yerleşti. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Turfan maddesine göre bu devlet Karahanlıların etkisinde gelişti, XII. yüzyılda Karahıtaylara bağlandı. Wikipedia bu bağlılığı 1128 civarına koyar.
Cengiz Han'a bağlanma
1209'da Barçuk, Karahıtay yönetiminin kendi bölgelerinden ağır vergi aldığı bir ortamda, Karahıtay yönetimini temsil eden denetçiyi öldürttü ve Cengiz Han'a elçi gönderdi. Wikipedia bunu halkını Batı Liao egemenliğinden kurtarma girişimi olarak anlatır; TDV'nin Turfan maddesi aynı yılda Barçuk önderliğinde Cengiz Han'a itaat edildiğini yazar. Cengiz Han, bu başvuruyu olumlu karşıladı. Barçuk ondan sonraki yıllarda Naymanlara karşı sefer yaptı ve 1211'de Moğolistan'da Cengiz Han tarafından kabul edildi. Wikipedia, evliliğini Altun Begi ile gösterir; TDV'nin Uygurlar maddesi kızın adını Al-Hatun diye yazar. Cengiz Han'ın onu "beşinci oğul" ilan ettiği, yani Cuci, Çağatay, Ögeday ve Tuluy'dan sonra geldiği aktarılır.
Bir akademik değerlendirmeyi aktaran Wikipedia, Uygur ülkesinin Moğol İmparatorluğu'nun bağımsız bir "beşinci ulusu" olmadığını, imparatorluğun parçası olarak sıkı denetim altında tutulduğunu belirtir. Moğol hânedanıyla evlilikler yaklaşık bir yüzyıl sürdü, ama Uygur ülkesine verilen kadınlar çoğunlukla Ögeday soyundandı.
Moğol seferleri ve Uygur yazısı
Barçuk Eylül 1219'daki Harezm seferine katıldı, kendisi on bin kişilik bir tümene komuta etti; Otrar ve Nişabur kuşatmalarında bulundu. 1226'da başlayan Tangut seferinde de yer aldı. Wikipedia, Uygurlarla Tangutlar arasındaki eski düşmanlığı bu katılımın bir nedeni olarak gösterir. Uygurlar Moğol yönetiminde kâtip ve idareci olarak önem kazandı. TDV'ye göre Uygur yazısı Çağataylılar arasında yayıldı ve "Moğol yazısı" diye bilindi; Wikipedia da Moğol İmparatorluğu'nun eski Uygur alfabesini resmî yazı olarak benimsediğini belirtir.
Soyu
Barçuk'tan sonra oğulları Kişmayin (Kesmes) ve Salındı idikut oldu. Soy 1330'lara kadar kayıtlıdır; TDV, Hoşang döneminde idikut sülalesinin sona erdiğini yazar. Krallık 1370'lerde ortadan kalktı.
Kronoloji
- 840 — Uygur Kağanlığı'nın yıkılışı
- 1128 — Karahıtay'a bağlılık (Wikipedia)
- 1209 — Karahıtay denetçisinin öldürülmesi; Cengiz Han'a itaat
- 1211 — Cengiz Han'ın huzuruna kabul; evlilik
- 1219 — Harezm seferi
- 1226 — Tangut seferi
- 1235 — Wikipedia'ya göre hükümdarlığın sonu (Koço maddesinde 1229'da başlayan saltanat da geçer)