Kutluk Bilge Kül Kağan

Uygur Kağanlığı'nın kurucusu; II. Göktürk'ü yıkarak hâkimiyeti aldı.

Kuruluş öncesi ve yükseliş

Kutluk Bilge Kül Kağan, Uygur Kağanlığı'nın kurucusudur. Çin kaynaklarında ismi Guli Peiluo (Külüg Boyla) olarak geçer. Uygurları oluşturan boylar arasında hükümdar soyu sayılan Yaglakar uruğundandır; babası Yaglakar reisi Huşu'dur. Wikipedia, babasının Tang sınırlarında akınlar yaptığını ve 727'de kendisine karşı tutuklama girişiminde bulunan Tang görevlisi Wang Junchuo'ya pusu kurduğunu yazar. Külüg Boyla, II. Göktürk Kağanlığı döneminde Göktürk egemenliği altında bulunan Uygur boylarının başındaydı.

Göktürk tahtında Ashina hânedanı içinde çekişmeler başlamış, Basmıl, Uygur ve Karluk boyları ittifak yaparak Göktürk iktidarını yıkmıştı. Kaynaklar burada ayrışır. Türkçe Vikipedi, Basmılların kendi kağanlıklarını ilan edip Uygurlardan bağlılık istemesi üzerine ittifakın dağıldığını anlatır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Uygurlar maddesi ise 742-743'te Karluk, Basmıl ve Uygurların Göktürk Kağanı Ozmış'ı yenip öldürdüğünü, sonra Uygur yabgusunun Basmıl kağanını yenerek 745'te kendisini kağan ilan ettiğini yazar ve Kutluğ Bilge Kül unvanını bu yıla bağlar.

Hükümdarlığı

Kuruluş tarihi kaynaklarda bir yıl oynar. Türkçe Vikipedi ve İngilizce Wikipedia kağanlığın 744'te başladığını belirtir; TDV 745'i verir. Kağan sarayını Orhun vadisindeki Ordu-Balık'a taşıdı. Türkçe Vikipedi, bu kentin Türklerin kurduğu ilk şehir olduğunu ve eski kutsal merkez Ötüken'in yerini aldığını iddia eder; bu yorum tek kaynakta geçtiği için ihtiyatla karşılanmalıdır.

Wikipedia, kağanın Tang ile ittifakı sürdürdüğünü, "Huairen Kağan" ve "Fengyi Prensi" gibi unvanlar aldığını ve 745'te Göktürklerin son kağanı Baimei'nin (Ozmış) başını Chang'an'a gönderdiğini yazar. Aynı kaynağa göre kağan önce kendini "Dokuz Oğuz Kağanı" ilan etti. Yaglakar'ın başında olduğu dokuz Uygur boyu çekirdeği oluşturdu; Bugu, Hun, Bayırku, Tongra, Sıkar ve Kıbı gibi Töles boyları ile sonradan yenilgiye uğratılan Basmıl ve Karluklar da yapının içine alındı. Türkçe Vikipedi'ye göre sınırlar Amur'dan Irtış'a uzanıyordu; Wikipedia ise denetim alanının eski Göktürk devletinin genişliğine ulaşmadığını belirtir.

Ölümü ve sonrası

Kutluk Bilge Kül Kağan 747'de öldü. Türkçe Vikipedi, oğlu Bayan Çor'un çıkan isyanları bastırarak tahta oturduğunu yazar. İngilizce Wikipedia daha farklı bir tablo çizer: kağanın tahtı oğlu Tay Bilge Tutuk'a bıraktığını, ancak diğer oğlu Bayan Çor'un onu öldürüp tahtı ele geçirdiğini belirtir. Bu iki anlatım bağdaşmaz; TDV maddesi veraset ayrıntısına girmez.

Kağanlık Bayan Çor (Moyen-çur) döneminde büyüdü, Bögü Kağan döneminde Maniheizm'i benimsedi ve 840'ta Yenisey Kırgızlarının saldırısıyla yıkıldı. Dağılan Uygur kitleleri Kansu, Turfan ve Beşbalık yörelerine yerleşti. Kağanın kendi hayatı, askerî seferleri ve ölüm sebebi hakkında bu kaynaklarda daha fazla bilgi yoktur; bu nedenle metin kısa tutulmuştur.

Kronoloji

• 727 — Babası Huşu'nun dönemindeki Tang çatışmaları (Wikipedia)
• 742-743 — Göktürk Kağanı Ozmış'a karşı Karluk-Basmıl-Uygur ittifakı (TDV)
• 744 — Kağanlığın ilanı (Vikipedi, Wikipedia)
• 745 — Basmıl kağanının yenilmesi (TDV)
• 747 — Ölüm