Pan Tegin (Karahoço Uygur Krallığı)
İdikut
Karabalgasun'un yıkılışından sonra Tarım havzasına yerleşen Uygur kolunun önderi; Karahoço Krallığı'nın temelini attı.
Kimliği ve belgelerin durumu
Pan Tegin, Wikipedia'nın Koço maddesinde "Pangtele" adıyla geçer. Uygur Kağanlığı 840'ta Yenisey Kırgızlarının saldırısıyla yıkılınca güneye ve doğuya göçen Uygurların bir kolunun başında bulunan önder olarak anılır. Şahsı hakkında doğum, ölüm ve saltanat yılı gibi bilgiler okunan kaynaklarda yoktur; adı yalnızca birkaç cümlede geçer. Bu nedenle kayıt, kişinin biyografisinden çok kurduğu devletin tarihine odaklanır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Uygurlar maddesi, aynı göçü kişi adı vermeden anlatır ve 840'taki son kağanın yeğeni Mengli'nin kağan seçildiğini kaydeder; bu kaynaklarda iki ad nasıl ilişkilendirilir, belirtilmez.
Kuruluş
Wikipedia'ya göre 843'te Pangtele önderliğindeki bir Uygur grubu güneye yöneldi ve Tibet'in elindeki Karaşar ile Kuça'yı aldı. Bu grup 856'da Tang'dan resmî tanınma gördü; o sırada başkenti Karaşar'dı. Başlangıç tarihi bu yüzden 856 (tanınma) ya da 843 (kuruluş) olarak verilir. 866'da Pugu Jun kendini han ilan etti ve "idikut" unvanını aldı; başkent Koço'ya (Çin kaynaklarındaki adıyla Xizhou) taşındı, Beşbalık ise yazlık yerleşim oldu. Dolayısıyla Wikipedia'ya göre idikut unvanını ilk kullanan Pan Tegin değil, Pugu Jun'dur.
TDV'nin Turfan maddesi, 850 dolaylarında Çin kaynaklarında Xizhou adıyla anılan bir Uygur devletinin bulunduğunu yazar. 982'de Arslan Han'ın iki başkenti vardı: yazın Koço, kışın Beşbalık. Aynı maddeye göre Turfan'daki Uygur devleti 1209'a kadar bağımsız kaldı, sonra Moğol İmparatorluğu'na bağlandı. Wikipedia, 869-870'te krallığın Guiyi Bölgesi'ne saldırıp püskürtüldüğünü, 876'da Yizhou'yu aldığını ve 904-911 arasında bölgenin Guiyi tarafından işgal edildiğini yazar.
Krallığın sonraki tarihi
Karahoço Krallığı'nda Maniheizm ve Budizm bir arada yaşadı. Wikipedia, Mani tapınaklarının 1008'de Budist tapınaklara çevrildiğini yazar; TDV ise Koço Uygurlarının XIV. yüzyıl sonuna kadar Budizm'den vazgeçmediğini belirtir. Krallık 1128'de Karahıtaylara, 1209'da Moğollara bağlandı. Çağatay hâkimiyeti sırasında 1370'lerde idikut sülalesi ortadan kalktı. Kâşgar hükümdarı Hızır Hoca (1389-1399) Turfan ve Karahoço halkına İslâmiyet'i benimsetmeye çalıştı.