Moyen-çur (Bayan Çur)

Devleti büyüten ve Çin imparatoru ile akrabalık kuran kağan.

Soyu ve tahta çıkışı

Moyen-çur (Bayan Çor), Uygur Kağanlığı'nın ikinci hükümdarıdır. Kutluk Bilge Kül Kağan'ın oğludur ve babası gibi Yaglakar uruğundandır. Türkçe Vikipedi, kağan olmadan önceki özel adının Çabış Tigin olduğunu yazar. Taryat Yazıtı'nda 741'de yirmi sekiz yaşında olduğunun söylenmesinden dolayı doğumu 713 dolayına konur. Resmî unvanı, kaynaklara göre "Tanrıda bolmış el etmiş bilge kağan" biçiminde okunur; Tang sarayı ona "Yingwu" (Cesur ve Savaşçı) unvanı verdi. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Uygurlar maddesi saltanatını 747-759 olarak gösterir.

İngilizce Wikipedia, babası kağan olunca onun doğu şadı yapıldığını, ağabeyi Tay Bilge Tutuk'un ise batı yabgusu ve veliaht olduğunu belirtir. Aynı kaynağa göre babasının ölümünden sonra yaklaşık üç yıl iktidarını sağlamlaştırdı ve Karluk, Basmıl ve Kıtan desteğindeki kardeşini 750'de yakalatıp öldürdü. Türkçe Vikipedi ise yalnızca onun çıkan isyanları bastırarak tahta oturduğunu söyler; ayrıntı bu kaynakta yoktur.

Başkent ve devletin genişlemesi

Kağan, babasının başladığı Ordu-Balık'ı gelişmiş bir şehre dönüştürdü. Türkçe Vikipedi şehrin Çinli ve Soğdlu ustalarla kurulduğunu, kızıl tuğla duvarlar ve hendeklerle çevrildiğini ve Selenge dolaylarında Bay-Balık'ın da kağan döneminde yaptırıldığını yazar. Wikipedia, sarayın altmış soylu ve iki üst görevliden oluştuğunu, oğullarının batıdaki Tardu ve doğudaki Töles boylarına vali yapıldığını belirtir. Kağan, Sayan Dağları yöresinde Kırgızlara karşı da sefer yaptı.

An Lushan isyanı ve Tang ilişkileri

756'da Tang İmparatoru Suzong, An Lushan isyanına karşı Uygurlardan yardım istedi. Oğlu Ulu Bilge Yabgu komutasındaki Uygur birlikleri Tang ordusuyla birleşti ve 757 sonbaharında Chang'an geri alındı. TDV, Uygurların Çin'e yardım ettiğini ve Çin'den yıllık ödeme aldığını yazar. İngilizce Wikipedia, 758'de Suzong'un kızının kağana verildiğini ve bunun bir Çin imparator kızı için eşsiz bir örnek olduğunu belirtir. Bu yardım Bögü Kağan'ın değil, Moyen-çur'un dönemine aittir ve Uygurların Tang karşısındaki ağırlığını artırdı.

Yazıtlar ve ölümü

Moyen-çur adına dikilen iki yazıt bilinir. TDV, Şine-Usu Yazıtı'nın 759'da onun adına yazıldığını kaydeder. Wikipedia ise Taryat Yazıtlarını da onun yaptırdığı eserler arasında sayar. Yazıtlar Türk runik harfleriyle yazılmıştır. Kağan, Sayan seferinin zaferini kutlayan bir şölen sırasında ölmüş, bu olay 759 yazına ya da mayısa konulur. Yerine oğlu Bögü Kağan geçti. Ulu Bilge Yabgu'nun 759'da babası tarafından öldürüldüğü iddiası ise yalnızca İngilizce Wikipedia'da, kesin olmayan bir ifadeyle geçer.