Batu Han

Altınordu Devleti'nin kurucusu; Doğu Avrupa'yı fethederek Rus knezliklerini tâbi kıldı.

Hayatı ve Cuci ulusunun başına geçişi

Batu, Cengiz Han'ın büyük oğlu Cuci'nin on sekiz oğlundan ikincisidir. Annesi Kongirad kabilesinden Elçi Noyan'ın kızı Erkin (Ögey) Kuçin Hatun'dur. XIII. yüzyılın başlarında, büyük ihtimalle 1205 dolayında doğduğu tahmin edilir.

Cuci, 1227'de babası Cengiz'den birkaç ay önce öldü. Ulusun başına kimin geçeceği konusunda Batu ile ağabeyi Orda birbirleri lehine feragat edince mesele Cengiz Han'a götürüldü. Cengiz, Batu'ya "Sayın Han", Orda'ya "İçen Han" lakabını verdi ve Cuci ulusunu ikili düzene göre böldü: Doğu Deşt-i Kıpçak (sol kol) Orda'ya, Batı Deşt-i Kıpçak ile İdil boyu (sağ kol) Batu'ya bırakıldı; Orda da Batu'ya tâbi kılındı. Rivayete göre Batu için kurulan altın aksamlı ak otağ, onun soyuna verilen Altın Orda adının kaynağıdır.

Batı seferi

Moğol kurultayı, Ögedey'in kağanlığı döneminde batı seferinin komutasını Batu'ya verdi. Ögedey'in oğlu Güyük, Çağatay ve Tuluy'un oğulları da birlikleriyle Batu'nun emrine girdi; tecrübeli komutan Subutay onun yanında danışman olarak bulundu. Seferin ilk hazırlıkları ve tarihleri kaynaklarda farklı verilir; büyük harekât genellikle 1236'da başlatılır.

Önce İdil (Kama) Bulgarları yenildi ve Bulgar şehri tahrip edildi. Ardından Kıpçaklara, Başkurtlara ve Alanlara karşı savaşıldı; bu toplulukların direnişi 1239'a kadar kırıldı. Rus knezliklerine yönelik harekât 1237 sonunda, kış ortasında başladı. Riazan ve Vladimir'in ardından 1238 Şubatında Moskova, 1239'da Çernigov yağmalandı ve Aralık 1240'ta Kiev alınarak tahrip edildi.

Moğol orduları bundan sonra Polonya ve Macaristan'a girdi. 9 Nisan 1241'de Liegnitz (Legnica) yakınında bir Alman-Leh ordusu, ardından Mohi'de Macar ordusu yenildi. Aralık 1241'de Ögedey'in ölüm haberi gelince Batu, Eflak ve Boğdan üzerinden 1242'de geri döndü. Seferin sonunda Cengiz Han'ın Cuci'ye vaat ettiği batı toprakları fiilen Batu'nun yönetimine girmişti.

Devletin kuruluşu ve iç siyaset

Batu, İdil'in aşağı mecrasında, sol kıyıda başkent Saray'ı kurdu. Şehir, Asya'dan Avrupa'ya ve Bulgar ülkesinden güneye giden kervan yollarının kesiştiği yerdeydi. Kırım'daki Kefe, Sudak ve Azak gibi limanlarla Bulgar, Ürgenç ve Kuzey Kafkasya şehirleri onun döneminde yeniden canlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Batu'nun farklı millet ve dinlerden tüccarlardan oluşan bir danışma kurulundan yararlandığını kaydeder. Kardeşi Şiban'a ise Yayık'ın doğusunda bir yurt verdi.

Çağatay ve Ögedey'in 1241'de ölümünden sonra Batu, Cengiz soyunun en yaşlı ve nüfuzlu üyesi oldu; yine de kağanlık makamına bağlılığını korudu ve kendi adına değil kağan adına para bastırdı. Seferde anlaşmazlığa düştüğü Güyük'ün seçildiği 1246 kurultayına katılmadı. Güyük 1248'de büyük bir orduyla Batu'nun üzerine yürürken yolda öldü. Batu'nun desteğiyle Tuluy'un oğlu Möngke (Mengü) Temmuz 1251'de kağan seçildi; böylece kağanlık Ögedey soyundan Tuluy soyuna geçti.

Ölümü ve mirası

Batu'nun ölüm tarihi kesin değildir; kaynaklar 1255 sonu ile 1256 başı arasında verir. Atalarının âdetine göre gömüldü ve mezarının yeri gizli tutuldu. Ardından sırasıyla oğulları Sartak ve Ulakçı han oldu; ikisinin de kısa sürede ölmesi üzerine tahta kardeşi Berke Han geçti.

Kaynaklar onu dirayetli ve cömert bir hükümdar olarak anar; Plano Carpini halkına karşı iyi davrandığını ama savaşta çok sert olduğunu yazar. Batu'nun kurduğu siyasî yapı, Altın Orda ile ondan doğan Kırım, Kazan ve Nogay hanlıklarının başlangıcı sayılır ve Doğu Avrupa üzerinde XVI. yüzyıl başına kadar süren bir hâkimiyetin zeminini oluşturdu.

Kronoloji

• 1227 — Cuci'nin ölümü; Batu, Cuci ulusunun batı kanadının başına geçer
• 1236 — Batı seferinin büyük harekâtı başlar; İdil Bulgarları yenilir
• 1237–1238 — Riazan, Vladimir ve Moskova'nın alınması
• Aralık 1240 — Kiev'in zaptı
• Nisan 1241 — Liegnitz ve Mohi zaferleri
• 1242 — Ögedey'in ölümü üzerine dönüş; ardından İdil kıyısında Saray'ın kuruluşu
• Temmuz 1251 — Batu'nun desteğiyle Möngke'nin kağan seçilmesi
• 1255–1256 — Batu'nun ölümü