Berke Han
Han
İslam'ı seçen ilk Altınordu hanı; Memlûklerle ittifak kurarak İlhanlılara karşı durdu.
Hayatı ve İslâm'ı kabulü
Berke, Cengiz Han'ın torunu, Cuci'nin oğlu ve Batu Han'ın kardeşidir. Kaynaklarda adı Berke, Berkâ ya da Berke Oğul biçimlerinde geçer. Gençliği hakkında bilgi azdır; 1207 dolayında doğduğu tahmin edilir. 1246'da Güyük'ün, 1251'de Möngke'nin kağan seçildiği kurultaylarda bulundu ve iç çekişmelerin yatıştırılmasında rol oynadı.
Berke'nin Müslüman oluşu tahta çıkmadan önceye tarihlenir, ancak yer ve yıl konusunda kaynaklar ayrılır. TDV İslâm Ansiklopedisi bunun büyük ihtimalle Hârizm'de bulunduğu sırada gerçekleştiğini yazar; başka bir anlatı ise 1252 dolayında Buhara'yı işaret eder. Necmeddîn-i Kübrâ'nın halifelerinden Seyfeddin el-Bâharzî bu süreçte etkili olmuştur. Berke'nin bu tercihi, yeğeni Sartak ile arasının açılmasına da yol açtı.
Saltanatı
Batu'nun ardından oğulları Sartak ve Ulakçı'nın kısa sürede ölmesi üzerine Berke 1256 sonu ya da 1257'de Altın Orda tahtına geçti. Saltanatının ilk yıllarında Galiçya'da ayaklanan Kral Daniel bastırıldı, ardından Litvanya ve Polonya üzerine seferler düzenlendi; Sandomierz tahrip edildi ve Krakov ele geçirildi. 1259'da vergi yüzünden Novgorod, Rostov, Suzdal ve Yaroslavl'da çıkan ayaklanmalar da bastırıldı ve Aleksandr Nevski Berke'nin üstünlüğünü tanıdı.
Bizans'a sığınan Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykâvus'un Enez Kalesi'nde tutulması üzerine Altın Orda kuvvetleri Trakya'ya akın etti. Cuci soyundan Nogay, İzzeddin'i kurtararak Berke'nin yanına gönderdi; sultana Kırım'daki Solhat ve Suğdak'ın gelirleri tahsis edildi.
İlhanlılarla savaş ve Memlûk ittifakı
Berke döneminin asıl meselesi, İran'daki kuzeni Hülâgû ile rekabetti. Hülâgû'nun 1258'de Bağdat'ı yıkması, İlhanlıların Azerbaycan'ı alıp sınırı Derbend'e dayaması ve İlhanlı topraklarındaki Altın Orda tüccarlarının öldürülmesi iki tarafı savaşa sürükledi. Berke, Mısır Memlûk Sultanı Baybars'a elçi göndererek Hülâgû'ya karşı ortak hareket teklif etti; bu ittifak sonraki hanlar döneminde de sürdü ve Moğol hânedanları arasındaki ilk derin bölünmelerden biri olarak değerlendirilir.
Açık savaş 1262'de başladı; 1263'te Terek ırmağı yakınında Hülâgû ağır bir yenilgiye uğradı. TDV'nin aktardığına göre Berke, savaş alanında çok sayıda Moğol'un öldüğünü öğrenince Moğolları Moğol kılıcıyla öldürttüğü için Hülâgû'yu kınamıştır. Hülâgû'nun 1265'te ölümünden sonra yerine geçen Abaka ile mücadele sürdü. Berke, Kür ırmağı kıyısında İlhanlılara karşı harekete hazırlanırken 1266'da (bazı kaynaklara göre 1266–1267'de) öldü. Cenazesi Saray'a götürülerek orada gömüldü. Oğlu olmadığından yerine Batu'nun torunu Mengü Timur geçti.
Yönetim ve kültür
TDV'ye göre Berke Kur'an öğretimi için okullar açtırmış, Saray'da imam ve müezzinler bulundurmuş, âlimleri himaye etmiştir. Cûzcânî ve Cüveynî, onun Cengiz yasası ile şeriatı birlikte gözettiğini aktarır. Berke'nin İslâm'ı kabulü, halkının büyük kısmı zaten Müslüman Türk boylarından oluşan Altın Orda'nın Türk-İslâm kimliği kazanmasında önemli bir adım sayılır; ancak İslâm'ın devlet çapında yayılması ancak Özbek Han döneminde tamamlandı.
Berke'nin büyük kağanlıktan bağımsızlığı meselesinde kaynaklar ayrışır. Berke Han maddesi onun kendi adına sikke bastırdığını yazarken, Batu Han maddesi Batu ve Berke'nin yalnızca kağan adına para kestiğini, Mengü Timur maddesi ise kendi adına ilk sikke bastıran hanın Mengü Timur olduğunu belirtir. İdil kıyısında "Sarây-ı Berke" adıyla anılan şehrin yeri de bugün kesin olarak tespit edilememiştir.
Kronoloji
- 1207 dolayı — Doğumu
- 1252 dolayı — Bir anlatıya göre Buhara'da İslâm'ı kabulü
- 1256 sonu / 1257 — Altın Orda tahtına çıkışı
- 1259 — Rus şehirlerindeki ayaklanmaların bastırılması; Polonya seferi
- 1262 — İlhanlılarla açık savaşın başlaması
- 1263 — Terek yakınında Hülâgû'nun yenilgisi
- 1266 — Kür ırmağı yakınında ölümü