Mengü Timur
Han
Devletin bağımsızlığını Karakurum'dan koparıp ilan eden han.
Tahta çıkışı
Mengü Timur (Möngke Temür), Batu Han'ın oğlu Togan'ın (Tokokan) oğludur. Berke Han 1266'da vâris bırakmadan ölünce Altın Orda tahtına geçti. Memlûk kaynaklarına göre bu haber Mısır'a ulaşınca Sultan Baybars, Kasım 1267'de hem taziye hem tebrik için Saray'a elçi gönderdi.
Mengü Timur'un en çok anılan adımı, Altın Orda'da ilk kez kendi adına para bastırmasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu ilk sikkenin 1266'da Kırım'da kesildiğini belirtir. Üzerinde büyük kağanın adının bulunmaması, Cuci ulusunun Moğolistan ve Çin'deki kağanlıktan fiilen bağımsızlaştığının işareti olarak yorumlanır. Kaynaklarda Külük Han ve "Hânü'l-âdil" unvanlarıyla da anılır.
Dış siyaset
Mengü Timur, Berke'nin çizdiği çizgiyi büyük ölçüde sürdürdü. Memlûklerle dostluk ve elçi trafiği devam etti; Baybars ona yazdığı mektuplarda İlhanlılara karşı mücadeleyi teşvik etti. İlhanlı hükümdarı Abaka ile çatışmalar aralıklarla sürdü, ancak 1269'da yapılan barıştan sonra Abaka bir daha Altın Orda topraklarına saldırmadı.
Doğuda Mengü Timur, Ögedey soyundan Kaydu ile Çağatay soyundan Barak arasındaki çekişmeye Şehzade Berkeçar komutasında bir kuvvet göndererek müdahale etti ve 1269 dolayında Talas'ta varılan uzlaşmada Kaydu'nun yanında yer aldı. Bu tutum, Kubilay'ın büyük kağanlığına karşı oluşan cepheyle örtüşüyordu.
Batıda Bizans ile ilişkiler gerilimli başladı. 1269–1270'te İstanbul üzerine düzenlenen bir sefer, o sırada şehirde bulunan Memlûk elçisinin araya girmesiyle durdu. 1271'de Kırım'ı fiilen bağımsız yöneten nüfuzlu kumandan Nogay Trakya'ya büyük bir akın yaptı; bunun üzerine İmparator VIII. Mikhail, ertesi yıl Nogay ile bir dostluk antlaşması imzaladı ve kızı Euphrosyne'yi ona verdi. Cenevizliler bu dönemde Kefe'de, sonradan Karadeniz ticaretinde önemli rol oynayacak bir ticaret kolonisi kurdu; Venediklilerle de ticarî ilişkiler başladı.
Rus knezlikleri ve kilise
Mengü Timur, Rus knezlikleri üzerindeki Altın Orda denetimini sürdürdü. 1275–1276'da idarî ve malî düzenleme yapabilmek için Rus topraklarında nüfus sayımı yaptırdı ve zaman zaman knezlere karşı sefer düzenledi. 1267'de Rus Ortodoks Kilisesi'ne verdiği yarlık, din adamlarını vergi ve askerlik yükümlülüğünden muaf tuttu. Bu belge, Altın Orda'nın tâbi topluluklarla ilişkilerinde dinî kurumları kendi yanına çekme siyasetinin bilinen örneklerinden biridir.
Ölümü ve değerlendirme
Mengü Timur, TDV'ye göre Rus sınırında boğazında çıkan bir çıban yüzünden öldü. Ölüm tarihi kaynaklarda 1280, 1281 ve 1282 olarak farklı verilir; yerine Tuda Mengü geçti. Memlûk kaynakları onu Müslüman olarak gösterir; ancak TDV maddesi, dinî hükümlere aykırı bazı tasarruflarına dayanarak bu Müslümanlığın derinliğinin tartışmalı olduğunu not eder. Kendi adına sikke bastırması ve bağımsız bir dış siyaset izlemesi nedeniyle Mengü Timur dönemi, Altın Orda'nın ayrı bir devlet olarak kurumsallaştığı evre sayılır.
Kronoloji
- 1266 — Berke'nin ölümü üzerine tahta çıkış; Kırım'da kendi adına ilk sikke
- 1267 — Rus Ortodoks Kilisesi'ne vergi muafiyeti tanıyan yarlık; Baybars'ın elçisi Saray'da
- 1269 — Abaka ile barış; Talas uzlaşmasında Kaydu'yu desteklemesi
- 1269–1270 — İstanbul üzerine yarıda kalan sefer
- 1271–1272 — Nogay'ın Trakya akını ve Bizans ile dostluk antlaşması
- 1275–1276 — Rus topraklarında nüfus sayımı
- 1280 dolayı — Ölümü; yerine Tuda Mengü geçer