Özbek Han
Han
Altınordu'nun altın çağı; İslam'ı devlet dini ilan etti, Saray bir ilim ve ticaret merkezi oldu.
Hayatı ve tahta çıkışı
Özbek, Altın Orda hanı Tokta'nın kardeşi Tuğrulca'nın (Toğrılca) oğludur. Babası, Tokta'nın emriyle öldürüldüğünde annesi Bayalun hamileydi; yerli rivayete göre doğan çocuk ölümden kurtarılmak için Kabartay ülkesine gönderildi. Babasının 1291'de öldürülmesinden kısa süre sonra doğduğu düşünülür.
Tokta'nın 1312 ya da 1313'te ölümü bir taht karışıklığına yol açtı. Kaynaklar ayrıntıda farklılaşsa da Özbek'in, Hârizm valisi Kutluğ Timur ve bazı emîrlerin desteğiyle rakiplerini bertaraf ederek tahta çıktığında birleşir. Kırım'da 1313 tarihli sikkelerinin bulunması, tahta çıkış yılının 1313 olduğunu gösterir. Tahta oturduktan sonra kendisine karşı suikast hazırlayanları ortadan kaldırdı.
İslâm'ın devlet dini hâline gelişi
Altın Orda hanları arasında Özbek'e kadar yalnızca Berke Müslüman olmuştu. Özbek'in İslâm'ı kabul tarihi konusunda kaynaklar ayrılır: bazı kaynaklar bunu tahta çıktığı 1313'e bağlar, TDV İslâm Ansiklopedisi ise büyük ihtimalle 1320 dolayında gerçekleştiğini yazar ve Uluğ Bey'in saltanatının sekizinci yılına işaret eden kaydını aktarır. 1320'den sonraki sikkelerde "es-Sultânü'l-a'zam Gıyâseddin Muhammed Özbek Han" ibaresi görülür. Yerli rivayetler onu İslâm'a davet edenler arasında Baba Tükles gibi Hârizm ve Buhara çevresinden gelen şeyhleri, Uluğ Bey ise Seyyid Ata'yı sayar.
Özbek döneminde İslâm, Altın Orda'nın hâkim olduğu bölgelerde hızla yayıldı; Saray başta olmak üzere şehirlerde camiler, medreseler ve tekkeler yapıldı. Kırım'daki Eski Kırım (Solhat) şehrinde onun adıyla anılan cami bu dönemin bilinen yapılarındandır. Özbek, kız kardeşi Könçek'i 1315'te Moskova knezi Yuri ile evlendirmiş, Könçek vaftiz edilerek Agatha adını almıştı; bu evlilik, dinî kimlik değişiminin aşamalı olduğunu gösterir.
Dış siyaset
İlhanlılarla ilişkiler önce barışla başladı, Olcaytu'nun 1316'da ölümünden sonra yeniden bozuldu. 1318'de Derbend'i geçen Özbek, Kür kıyısında Emîr Çoban'ın ordusuyla çarpıştı fakat sonuç alamadı; 1335'te Ebû Said'in ölümü üzerine yeniden harekete geçtiyse de Kutluğ Timur'un ölüm haberi üzerine geri döndü. Memlûklerle ise yakın ilişki sürdü: Sultan el-Melikü'n-Nâsır Muhammed'in talebi üzerine hânedandan Tolun-Bige Hatun Mısır'a gönderildi ve nikâh 1320'de kıyıldı.
Batıda 1319–1320'de Altın Orda kuvvetleri Trakya'yı yağmaladı ve Bizans barış istemek zorunda kaldı; Özbek'in hanımlarından Bayalun Hatun Bizans imparatorunun kızıydı. 1323'te Litvanya'ya sefer düzenlendi. 1327'de yeğeni Çolkan'ın Tver'de maiyetiyle birlikte öldürülmesi üzerine Özbek, Moskova knezi İvan Daniloviç'i (Kalita) büyük knez ilân etti ve Tver'e karşı sefer düzenletti. Bu tercih, Moskova'nın Rus knezlikleri arasında öne çıkmasında belirleyici bir adım sayılır. Doğuda ise Gök Orda'da bağımsızlık girişiminde bulunan Mübârek Hoca bastırıldı ve Cuci ulusunun iki kanatlı yapısı merkeze bağlandı. 1333'te Venediklilere Tana'da ticaret imtiyazı verildi.
Mirası
1333'te Altın Orda'yı ziyaret eden İbn Battûta, Özbek'i dünyanın yedi büyük hükümdarından biri olarak anar ve sarayındaki kabul törenlerini ayrıntılı biçimde tasvir eder. TDV'ye göre kaynaklar onu dirayetli ve muktedir bir hükümdar olarak niteler ve Cuci ulusunun altın çağı onun saltanatıyla özdeşleştirilir. Ölüm tarihi TDV'de sikkelere dayanılarak 1340 olarak verilir; bazı kaynaklarda 1341 geçer. Yerine önce oğlu Tînîbek, ardından Canibek geçti. Sonraki dönemde ortaya çıkan "Özbek" topluluk adının onun adıyla ilişkilendirildiği kabul edilir.
Kronoloji
- 1313 — Tokta'nın ölümü ardından tahta çıkışı
- 1315 — Könçek Hatun'un Moskova knezi Yuri ile evliliği
- 1318 — Derbend'i geçerek İlhanlılarla çatışma
- 1320 dolayı — TDV'ye göre İslâm'ı kabulü; Memlûk sarayıyla evlilik bağı
- 1327 — Tver ayaklanması; İvan Kalita'nın büyük knezliği
- 1333 — İbn Battûta'nın ziyareti; Venedik ile Tana antlaşması
- 1340–1341 — Ölümü