Canibek Han

Özbek'in oğlu; devleti zirvede tuttu, ölümü ardından "Büyük Kargaşa" başlar.

Hayatı ve tahta çıkışı

Canibek (Canıbeg, Canbeg) Han, Özbek Han'ın ikinci oğludur. Annesi, Özbek Han'ın ulu hatunu Taydula (Taytuğlu) idi. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Özbek Han maddesi, İbn Battûta'nın 1333'te Özbek Han'ın kabul töreninde sağında büyük oğlu Tinbeg'i, solunda ikinci oğlu Canbeg'i gördüğünü aktarır. Özbek Han'ın ölüm yılı kaynaklarda farklıdır: TDV Özbek Han maddesi 1340 der ve Canbeg'in ilk paralarının da 740 (1340) tarihli olduğuna dikkat çeker; Altın Orda maddesi ise Özbek'in saltanatını 1341'de bitirir ve Canibek'in saltanatını 1342'de başlatır. Vikipedi 1341 ile 1342'yi birlikte anar.

Özbek Han'ın ölümünden sonra ağabeyi Tinibeg han oldu, ama kısa sürede, kaynaklara göre 1341 sonu ya da 1342 başında şüpheli biçimde öldü; bir kısım kaynak onun Canibek tarafından öldürüldüğünü söyler. Kardeşleri Hızır Bey de öldürüldü. Kurultay, annesinin desteğiyle Canibek'i han seçti.

Saltanatı

TDV, Özbek Han ile Canibek dönemlerinde Altın Orda'nın bütünlüğünün yeniden sağlandığını ve devletin eski kudretli günlerine döndüğünü yazar. Canibek babası gibi İslâmiyet'in yayılmasına önem verdi. Muînüddîn-i Netanzî'nin metninde cami ve medrese yaptıran, ülkesine din adamları getirten bir hükümdar olarak anılır. Rus kroniklerinde "iyi hükümdar" diye geçer. Paralarında Celâleddünya ve'd-din Mahmud Sultan gibi unvanlar kullandı.

Kuzeyde Rus knezlikleriyle ilişkiyi dengede tuttu. Moskova Knezi Simeon'u, ardından II. İvan'ı destekledi. İvan'ın tahta çıkarken kendisine bağlılığını bildirdiği aktarılır. 1349'da Litvanya Büyük Dükü Algirdas'ın Simeon'a karşı ittifak teklifini reddetti. İngilizce Vikipedi, Rus kilisesine konmuş vergi muafiyetinin 1347 ve 1351'de yenilendiğini yazar.

Karadeniz'in kuzeyinde ise Ceneviz ve Venedikliler'le çatıştı. Eylül 1343'te Tana'da (Azak) bir Venedikli soylunun bir Moğol görevliyi öldürmesi üzerine Latin tüccarlar sınır dışı edildi. Ceneviz kolonisi Kefe (Caffa) 1343-44'te kuşatıldı, Canibek şubat 1344'te ağır kayıpla geri çekildi. 1345-46'da kuşatma yinelendi. Bir İtalyan kaynağı ordudaki veba salgınında ölenlerin cesetlerinin mancınıkla şehre atıldığını ve Cenevizli denizcilerin hastalığı Avrupa'ya taşıdığını anlatır. Bu anlatı Kara Ölüm'ün yayılışına dair yaygın bir rivayettir, ama İngilizce Vikipedi, aktarımın tam yolunun tartışmalı olduğunu, kuşatıcıların sıçan ve pire yoluyla bulaştırmış olabileceğini not eder. Ticaret çatışması sonucu Latinlerle ilişkiler bozulmuş, gümüş sıkıntısı ve darphane faaliyetinde gerileme yaşanmıştır.

Azerbaycan seferi ve ölümü

1356 sonlarında Çobanoğlu Melik Eşref'in baskısından bunalan Azerbaycan ve Tebriz ileri gelenleri Karabağlı Kadı Muhyiddin Berdaî önderliğinde Canibek'e başvurdu. Büyük bir ordu toplayıp Tebriz'e yürüdü, 1357'de Ucan'da Melik Eşref'in ordusunu yendi, şehre girdi; Melik Eşref'i sorgulayıp öldürttü ve Çobanoğulları hânedanını bitirdi. Zaferi anan sikke bastırdı. Oğlu Berdibek'i Tebriz'e vali bıraktı. İngilizce Vikipedi'ye göre ordusu 300.000 kişiyi buluyordu; rakamlar kaynaklarda değişir. Canibek, Saray'a dönerken 1357'de öldü. Farsça kaynaklar ölümde Berdibek'in ya da beylerin payı olduğunu söyler; Nikon Kroniği beylerin onu boğduğunu yazar. Kesin neden bilinmez.

Mirası

Canibek devri Altın Orda'nın birliğinin korunduğu son dönem olarak anılır. Oğlu Berdibek'in saltanatı (1357-1359) iç düzensizliği başlattı. TDV'ye göre 1360-1380 arasında on dört han tahta çıktı ve hiçbiri devleti eski gücüne kavuşturamadı. Litvanya Dukalığı ile Podolya bağımsızlığını ilân etti, Ruslar 1380'de Dimitri Donskoy önderliğinde Altın Orda ordusuna karşı ilk kez başarıyla direndi. Türkçe Vikipedi bu sürede 17 hanın tahta çıktığını yazar.

Kronoloji

• 1340-1342 — Özbek Han'ın ölümü, Canibek'in han seçilmesi
• 1343-1344 — Kefe'nin ilk kuşatılması
• 1345-1346 — Kefe'nin ikinci kuşatılması
• 1349 — Algirdas'ın teklifinin reddi
• 1356-1357 — Tebriz seferi, Çobanoğulları'nın sonu
• 1357 — Ölüm