Bilge Kağan

Orhun Yazıtları'nın bilge hükümdarı; "Türk milletinin bilgesi" — devletin altın çağı.

Hayatı ve tahta çıkışı

Bilge Kağan 683'te doğdu. Babası İlteriş Kağan'ın 691'de ölmesinden sonra amcası Kapgan Kağan'ın himayesinde büyüdü. Türkçe Vikipedi'ye göre 697'de Tarduşlar üzerine şad atandı, 699'da sağ kanat şadı oldu ve 20.000 kişilik bir ordunun başına geçti. Gençliğinde Tangutlar'a (700), Basmıllar'a (703), Kırgızlar'a (710) ve Türgişler'e (711) karşı seferlere katıldı. Karlukları 714'te yendi; 715-716'da Dokuz Oğuzlar'ın ayaklanmasında kardeşi Kül Tigin'le birlikte bir yıl içinde dört savaş verdi.

Kapgan Kağan 22 Temmuz 716'da Bayırku seferi dönüşünde öldürülünce Türk toyu, Kapgan'ın oğlu İnel'i kağan seçti. İnel'in genç ve deneyimsiz bulunması üzerine Kül Tigin'in planladığı ve uyguladığı bir darbeyle İnel, yakınlarıyla birlikte idam edildi. Türkçe Vikipedi bu olayı 717 Şubat'ına yerleştirir; Kapgan'ın ölümü ve İnel'in kısa saltanatı hesaba katılırsa Bilge'nin fiilî kağanlığı 717'de başlar. Resmî unvanı "Tengriteg Tengride bolmuş Türk Bilge Kağan"dı ("Tanrı gibi, gökte olmuş Türk Bilge Kağan").

Saltanatı

Yazıtında kendi durumunu anlatırken, kağan olduğunda her yere dağılmış halkın bitkin döndüğünü söyler. Töreleri yeniden uygulamaya koydu. İlk seferini 717'de Uygurlar'a yaptı; Karluklar'ı 718'de itaat altına aldı. Çin'e sefer düşüncesinden Tonyukuk'un telkiniyle vazgeçti, Tang'a elçi gönderdi ama imparator Xuanzong barışı kabul etmedi. 720'de Tang, Basmıllar, Tatabılar ve Kitanlar'la Göktürkler'e karşı ittifak kurdu. Tonyukuk'un yönlendirmesiyle önce zayıf halka olan Basmıllar bozguna uğratıldı. Yazıta göre Bilge Kağan iki gün içinde düşman piyadesini yok etti. 721'de Kitanlar'a, 722'de Tatabılar'a sefer yaptı. İngilizce Vikipedi, 733'te isyancı Kitan boylarının yenildiğini de yazar.

İngilizce Vikipedi, Bilge Kağan'ın Budizm'i benimseyip şehir hayatına geçmeyi düşündüğünü, Tonyukuk'un Türklerin azlığını ve hareket gücünün önemini hatırlatarak buna karşı çıktığını aktarır. Bilge, Tonyukuk'un kızıyla evliydi; Tonyukuk 726'da öldü. Bilge'nin kardeşi Kül Tigin 27 Şubat 731'de öldü.

Orhun Yazıtları

Orta Moğolistan'da Orhun Irmağı'nın eski yatağı yakınlarında bulunan yazıtlar, Eski Türkçe yazılı en eski önemli metinler arasındadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kül Tigin yazıtı 21 Ağustos 732'de dikilmiş olabilir; Bilge Kağan yazıtı, Bilge'nin 25 Kasım 734'teki ölümünden sonra oğlu Tengri Kağan tarafından 24 Eylül 735'te diktirilmiştir. Kül Tigin yazıtının 71 satırı ve yaklaşık 10.000 harfi vardır. Batı yüzündeki Çince metin Tang imparatoru Xuanzong'a aittir. Çin'den altı sanatkâr getirildi; Kül Tigin yazıtı yirmi günde, Bilge Kağan yazıtı otuz dört günde kazındı. Taşları kazıyan kişi yeğenleri Yolluğ Tigin'dir; metinleri Bilge Kağan'ın ağzından anlatılan bir üslupla hazırlayan kişinin de kendisi olduğu düşünülür. İki yazıtta da birinci kağanlığın ana çizgileri özetlenir, ikinci kağanlığın tarihi Kül Tigin'in ölümüne kadar anlatılır. Bilge'nin beylerine ve halkına seslendiği bölümler özellikle etkili bulunur; TDV, metinleri Türkçenin en eski ve en iyi nesir ve hitabet örnekleri arasında sayar. Eski Türk yazısını Vilhelm Thomsen çözdü; ilk çözüm yayını 1896 tarihlidir. Bilge Kağan'ın yazıtı Kül Tigin yazıtından daha çok yıpranmış olduğu için bazı yerleri okunamaz.

Ölümü ve mirası

Bilge Kağan 734'te veziri Buyruk Çor tarafından zehirlendi (Buyruk Çor 727'de Tang sarayına elçi olarak gönderilmişti; Çin etkisiyle hareket etmiş olabileceği ileri sürülür); zehirlendiğini anlayınca Buyruk Çor'u ve ailesini idam ettirdi, kendisi 25 Kasım 734'te öldü. 22 Haziran 735'te toprağa verildi. Ahmet Akyol eşi Pofu Hatun'un sorumlu olduğunu öne sürer; Türkçe Vikipedi, kaynakların yetersizliği yüzünden bu konuda kesin bir şey söylenemeyeceğini belirtir. Yazıtlarında devletin bozulma nedenlerini bilgisiz, iradesiz kağanlara ve başına buyruk beylere bağlayan eleştiriler yer alır.

Kronoloji

• 683 — Doğum
• 697 — Tarduş şadlığı
• 716 — Kapgan Kağan'ın ölümü
• 717 — Darbe ve kağanlık
• 720-722 — Tang destekli ittifaka karşı seferler
• 732 — Kül Tigin yazıtı
• 734 — Ölüm
• 735 — Bilge Kağan yazıtı