Mukan Kağan

Devleti zirveye taşıyan kağan; Çin üzerinde mutlak hâkimiyet kurdu.

Hayatı ve tahta çıkışı

Mukan, Göktürk Devleti'nin kurucusu Bumin Kağan'ın oğludur. Çin kaynaklarında Mu-kan ya da Mu-han biçiminde geçen adı, Soğdca Bugut yazıtında da "Muγan kağan" olarak okunur. Bazı araştırmacılar ise unvanını Türkçe "Bukan" diye kurar ve Bizans tarihçisi Menandros'un andığı Bokhanos ile aynı kişi sayar. Çin kayıtları onu geniş yüzlü, kızıl benizli ve sert mizaçlı bir hükümdar olarak tasvir eder.

Bumin 552'de Juan-juan (Rouran) hâkimiyetini yıkıp İl Kağan unvanını aldıktan kısa süre sonra öldü. Yerine geçen büyük oğlu Kara (İssik) Kağan da 553'te ölünce taht, bozkırdaki yan yana veraset geleneğine uygun olarak kardeşi Mukan'a geçti. Mukan, doğu kesiminde küçük kardeşini yardımcı kağan olarak görevlendirdi.

Saltanatı

Mukan'ın ilk işi Juan-juan bakiyesini tasfiye etmek oldu. Göktürk baskısı karşısında Juan-juanların bir kısmı Kuzey Ch'i'ye sığındı; son Juan-juan hükümdarı ise 555'te Göktürklerin isteğiyle Batı Wei'de öldürüldü. 556'da Batı Wei ile birlikte Tibet'in doğusundaki T'u-yü-hun ülkesine sefer düzenlendi.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Türk" maddesinin tarih bölümüne göre Mukan'ın yirmi yıla yakın kağanlığı, I. Göktürk Devleti'nin en parlak dönemidir. Doğuda Kitanlar yenildi, kuzeyde Kırgızlar devlete bağlandı. Batıda ise amcası İstemi Yabgu'nun komutasındaki ordular 557'de Sâsânîlerle birlikte Akhunları (Eftalitleri) yıktı ve İpek Yolu'nun Batı Türkistan kesimi Göktürk denetimine girdi. Bu genişleme, Avarlar gibi toplulukların batıya, Bizans sınırlarına doğru çekilmesine yol açtı.

Çin karşısında Mukan, kuzeyde birbirine rakip iki hânedanın, Kuzey Chou ile Kuzey Ch'i'nin varlığından yararlandı. 563'te Kuzey Chou ile Kuzey Ch'i'ye karşı bir ittifak yapıldı ve aynı kış ortak ordular Ch'i'nin Chin-yang şehrine yürüdü. İttifakın parçası olarak Mukan'ın kızı Chou imparatoruyla evlendirilecekti. Mukan bir süre bu sözden döndü ve gelin almaya gelen Chou heyetini alıkoydu. 568'de ordugâhta çıkan şiddetli bir fırtınayı göksel bir uyarı olarak yorumlayınca kızını Chou'ya gönderdi; kız, imparator Wu'nun eşi oldu. Her iki hânedan da Göktürklerin desteğini kazanmak için armağanlar sunmaktaydı.

Yönetim ve kültür

Mukan döneminde Soğdlu tüccarların devlet içindeki etkisi belirgin biçimde arttı. Soğd dili ve yazısı yazışmalarda kullanıldı; Bugut yazıtının Soğdca olması da bunun işaretidir. Çin kaynakları onun Budistlere yakın durduğunu ve Ch'ang-an'da Türkler için bir Budist tapınağının yapılmasını desteklediğini kaydeder. Kendisinin Budizm'i benimseyip benimsemediği ise bilinmemektedir.

Mirası

Mukan 572'de öldü ve taht kardeşi Tapar'a (Taspar) geçti. Türk asıllı olmayan bir eşinden doğan oğlu Ta-lo-pien'in (sonraki Apa Kağan) taht iddiası, ilerleyen yıllarda devleti sarsan veraset kavgalarının kaynaklarından biri oldu. Mukan dönemi, Göktürk hâkimiyetinin doğuda Kore'den batıda Karadeniz'e kadar uzandığı evre olarak değerlendirilir. Bu döneme ilişkin bilgilerin büyük kısmı Çin yıllıklarına ve Bizans kaynaklarına dayanır.

Kronoloji

• 553 — Ağabeyi Kara Kağan'ın ölümü üzerine tahta çıkışı
• 555 — Son Juan-juan hükümdarının Göktürk baskısıyla öldürülmesi
• 556 — Batı Wei ile birlikte T'u-yü-hun seferi
• 557 — İstemi Yabgu komutasında Sâsânîlerle birlikte Akhunların yıkılması
• 563 — Kuzey Chou ile ittifak; Kuzey Ch'i'ye ortak sefer
• 568 — Kızının Kuzey Chou imparatoruna gönderilmesi
• 572 — Mukan'ın ölümü; tahtın kardeşi Tapar'a geçmesi