Tapar Kağan

Göktürk'ün son birleşik kağanı; ölümü ile devlet ikiye ayrılır.

Hayatı ve tahta çıkışı

Tapar, Göktürk Devleti'nin kurucusu Bumin Kağan'ın oğlu, Kara (İssik) ve Mukan kağanların kardeşidir. Adı Çin kaynaklarında T'o-po, Soğdca Bugut yazıtında ise Tatpar ya da Taspar biçiminde geçer; Türk tarih yazımında Taspar ve Tapar okuyuşlarının ikisi de kullanılır. Kişisel adının Aşina Açu olduğu ileri sürülmüştür. Ağabeyi Mukan'ın 572'deki ölümü üzerine, kardeşten kardeşe geçen veraset düzenine uygun olarak tahta çıktı.

Saltanatı

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Türk" maddesinin tarih bölümü, Tapar'ın son derece gelişmiş bir devleti devraldığını ve onu yeniden düzenlediğini belirtir. Tapar ülkenin farklı kesimlerini oğullarına ve yeğenlerine küçük kağanlıklar olarak dağıttı, kendisi büyük kağan olarak üstte kaldı. Çin kaynaklarına göre yeğeni Şetu'yu (sonraki Işbara Kağan) doğuda, bir başka yeğenini batıda küçük kağan olarak atadı.

Tapar, kuzey Çin'deki iki rakip hânedan Kuzey Chou ile Kuzey Ch'i'ye karşı ağabeyinin denge siyasetini sürdürdü ve her ikisinden armağan almaya devam etti. 577'de Kuzey Ch'i, Chou tarafından yıkılınca Ch'i şehzadesi Kao Shao-i'ye sığınma hakkı tanıdı ve onu Chou'ya karşı destekledi. Kao Shao-i, Göktürk desteğiyle kendini imparator ilan etti; Tapar ise 579 baharına kadar Chou sınırına seferler düzenledi. Chou'nun ardından yönetimi eline alan Yang Chien (sonraki Sui imparatoru), 580'de Ch'ien-chin prensesini Tapar ile evlendirdi ve elçileri aracılığıyla Kao Shao-i'nin teslimini sağladı.

Budizm'e yakınlığı

Tapar, Budizm'e ilgi gösteren ilk Göktürk hükümdarlarından biri olarak anılır. Kaynaklara göre Kuzey Ch'i'li keşiş Huei-lin'in etkisiyle bu dine yöneldi ve onun için bir pagoda yaptırdı. TDV'deki madde, Tapar'ın pâyitaht Ötüken'de bir Buda mâbedi inşa ettirdiğini kaydeder ve bu tercihi Türk geleneğinden bir sapma olarak değerlendirir. Onun döneminde Çin'deki baskılardan kaçan Budist rahiplerin ve İran'dan gelen Soğdlu toplulukların bozkıra sığındığı da bildirilir.

Ölümü ve veraset bunalımı

Tapar 581'de hastalanıp öldü. Ölmeden önce tahta, ağabeyi Mukan'ın Türk asıllı olmayan bir eşten doğan oğlu Ta-lo-pien'i aday gösterdi. Bu tercih geleneğe aykırı bulundu ve devlet meclisi Ta-lo-pien'i kabul etmedi. Çin kaynaklarına göre önce Tapar'ın oğlu Amrak (An-lo) tahta çıkarıldı; ancak Ta-lo-pien'in baskısı ve Kara Kağan'ın oğlu Şetu'nun tehdidi karşısında Amrak çekildi ve taht Işbara unvanıyla Şetu'ya geçti.

Bu taht kavgaları devletin ileri gelenleri arasında derin bir ayrılık doğurdu. İstemi'nin ardından batı kanadını yöneten Tardu bu ortamdan yararlandı ve Çin'in de kışkırtmasıyla 582'de bağımsızlığını ilan etti. Böylece Tapar'ın ölümü, I. Göktürk Devleti'nin doğu ve batı olarak ikiye ayrılmasıyla sonuçlanan sürecin başlangıç noktası sayılır. Bu döneme ait bilgilerin büyük kısmı Çin yıllıklarına dayanır.

Kronoloji

• 572 — Mukan Kağan'ın ölümü üzerine tahta çıkışı
• 577 — Kuzey Ch'i'nin yıkılması; Ch'i şehzadesi Kao Shao-i'nin Göktürklere sığınması
• 579 — Chou sınırına yönelik seferlerin barış arayışıyla sona ermesi
• 580 — Ch'ien-chin prensesiyle evlilik; Kao Shao-i'nin Chou'ya teslimi
• 581 — Tapar'ın ölümü; Amrak'ın kısa kağanlığı ve Işbara'nın tahta geçişi
• 582 — Tardu'nun batıda bağımsızlık ilanı