Bumin Kağan
Kağan
Göktürk Devleti'nin kurucusu; Juan-juan (Cücen) Kağanlığı'nı yenerek bozkırın hâkimi oldu.
Kimdi
Bumin Kağan (resmî unvanıyla İllig Kağan), Aşina Tuvu'nun en büyük oğludur ve Birinci Göktürk Kağanlığı'nın kurucusu sayılır. Çin kaynaklarında adı Tumen (Tu-men) olarak geçer ve "on binlik birliğin komutanı" anlamındaki unvanla anılır. İki adın aynı kişiyi gösterdiği genel kabul görür, ama ses bakımından örtüşmediği için kökeni tartışılır. İngilizce Vikipedi, adı Soğdca kökenli bir sözcükle (bum-, "yer, toprak") ilişkilendiren görüşleri de anar.
Bumin'in boyu Cücen (Juan-juan, Rouran) Kağanlığı'na bağlıydı. Kaynaklar kağanlığın yendiği gücü Cücenler olarak adlandırır.
Cücenlere karşı
Çin kaynaklarına göre 545'te Batı Wei başvezirliğini yapan Yü-wen T'ai, ticaret ilişkisi kurmak için Buharalı Soğd tüccar An No-P'an-t'o'yu elçi gönderdi. Bumin ertesi yıl Batı Wei'ye armağan gönderdi. Tiele (Töles) boylarının ayaklanmasını bastırıp onları kendine bağladı. Ardından Cücen kağanı Anagay'dan kızını istedi. Anagay, "demirci köle" diyerek isteği geri çevirdi; Bumin elçiyi öldürüp Cücenlerle bağlarını kesti. "Demirci köle" ifadesini bazı araştırmacılar bir tür vasallık sistemiyle, bazıları Türklerin demircilikteki ustalığıyla ilişkilendirir.
Haziran-Temmuz 551'de Batı Wei prensesi Changle ile evlenerek Çin'le akrabalık kurdu; bu, Türkler arasındaki otoritesini güçlendirdi. Ocak ya da Şubat-Mart 552'de Huaihuang'ın kuzeyinde Cücen ordusuna ani ve ağır bir darbe indirdi. Anagay intihar etti, Cücen devleti çöktü.
Kağanlığın kuruluşu
Bumin bu zaferden sonra İllig Kağan unvanını aldı ve eşini kağatun ilân etti. Ötüken merkezli Göktürk Kağanlığı böylece kuruldu. Küçük kardeşi İstemi, batı kanadının idaresini ve genişletilmesini üstlendi ve Bumin'e bağlı kaldı. Sonraki Orhun yazıtlarında bu iki kardeş, Türk halkının töresini kuran ata olarak anılır; Kül Tigin yazıtının doğu yüzünde doğuda Kadırkan ormanına, batıda Demir Kapı'ya kadar uzanan bir hâkimiyetten söz edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu yazıtlar birinci kağanlığın tarihini ana çizgileriyle özetler.
Ölümü ve mirası
Bumin, kağan ilân ettikten birkaç ay sonra öldü. Ölüm tarihi kaynaklarda 552 ya da 553'tür; Türkçe Vikipedi her iki yılı verir, İngilizce Vikipedi bir araştırmacının savaş yaralarına bağladığı ölümü 552 olarak yazar. Yerine oğlu İssik (Keluo) Kağan geçti. İssik ertesi yıl ölünce Mukan Kağan tahta çıktı. Mukan'ın hükümdarlığı 553-572 olarak verilir.
Kronoloji
- 545 — Batı Wei ile ilk temas
- 546 — Tiele ayaklanmasının bastırılması; Anagay'ın hakareti
- 551 — Prenses Changle ile evlilik
- 552 — Cücenlerin yenilmesi, İllig Kağan unvanı
- 552/553 — Ölüm