İstemi Yabgu

Bumin'in kardeşi; batı kanadın yöneticisi. Bizans ve Sasaniler ile diplomasi kurdu.

Hayatı ve unvanı

İstemi, 552'de Juan-juan hâkimiyetine son vererek Göktürk Devleti'ni kuran Bumin Kağan'ın kardeşidir. Bozkır devlet geleneğinde ülke doğu ve batı kanatlarına ayrılır, batı kanadı hânedanın kıdemli bir üyesine bırakılırdı. İstemi bu batı kanadını "yabgu" unvanıyla yönetmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Yabgu" maddesi, unvanın Asya Hun döneminden beri kullanıldığını, kökeni konusunda ise İranî ve Türkçe açıklamaların bulunduğunu belirtir. Aynı madde, onun yönetimindeki halkın kaynaklarda "Yabgu'nun Türkleri" diye anıldığını kaydeder.

İstemi'nin adı kaynaklarda farklı biçimlerde geçer. Çin kayıtlarında Shidianmi (Şe-tie-mi), Bizans yazarlarında Sizabulos ya da Dizabulos, Arapça ve Farsça eserlerde Sincibu gibi biçimler görülür. Yabguluğu, Bumin'in ardından tahta geçen Kara (İssik), Mukan ve Tapar kağanlar dönemlerini kapsar; doğu kanadındaki kağanlara bağlı kalmakla birlikte batıda geniş bir hareket serbestliğine sahiptir.

Akhunlara karşı ittifak

Batı kanadının önündeki başlıca güç, İpek Yolu üzerindeki Soğd şehirlerini elinde tutan Akhunlar (Eftalitler) idi. Akhunlar aynı zamanda Sâsânî İran'ı için de uzun süredir bir tehditti. Bu ortak çıkar, İstemi ile Sâsânî hükümdarı I. Hüsrev Anûşirvân'ı (531–579) birbirine yaklaştırdı. Ya'kūbî ve İbnü'l-Belhî gibi kaynaklara göre İstemi, ittifakı pekiştirmek için kızını Hüsrev ile evlendirdi.

İki ordu Akhunlara karşı ayrı yönlerden ilerledi. Sâsânîler güneyde Zâbulistan ve Toharistan taraflarına yönelirken İstemi Çaç, Semerkant ve Fergana üzerinden Buhara'ya ulaştı. Kaynaklarda "Buhara Savaşı" ya da "Gol-Zarriun" diye anılan çarpışmadan sonra Akhun toprakları Ceyhun (Amuderya) sınır olmak üzere paylaşıldı; Soğd bölgesi Göktürklere kaldı. Savaşın tarihi modern araştırmalarda tartışmalıdır: verilen tarihler 557 ile 565 arasında değişir.

İpek meselesi ve Bizans diplomasisi

Akhunların yıkılışı, iki müttefiki bu kez İpek Yolu ticareti üzerinde karşı karşıya getirdi. Göktürk himayesindeki Soğdlu tüccarlar ipeği İran üzerinden satmak istiyordu. Bizans tarihçisi Menandros'un aktardığına göre İstemi, Soğdlu Maniakh başkanlığında bir heyeti Sâsânî sarayına gönderdi. Hüsrev ipeği satın alıp elçilerin gözü önünde yaktırdı; kaynaklara göre bazı Türk elçileri de zehirlenerek öldürüldü. Bu olay ittifakın sonu oldu.

Maniakh'ın önerisiyle İstemi bu kez Sâsânîlerin rakibi Doğu Roma'ya yöneldi. Soğdlu heyet Kafkasya üzerinden Konstantinopolis'e ulaşarak İmparator II. Iustinus'a ipek armağanları ve bir ittifak teklifi sundu. Bu elçiliğin tarihi kaynaklarda 567 ile 568 arasında gösterilir. Heyet, Orta Asya'dan Doğu Roma'ya giden ilk resmî elçilik olarak değerlendirilir. Bizans da karşılık olarak 569'da Zemarkhos'u gönderdi. Zemarkhos İstemi'yi "Altın Dağ" denilen bir yerdeki ordugâhında buldu, Talas'ta bir Sâsânî elçisiyle yapılan gergin bir şölene tanık oldu ve Yabgu'nun İran'a yönelik seferine bir süre eşlik etti.

Ortaklık uzun sürmedi. Bizans'ın, Göktürklerden kaçan Avarlarla anlaşma yolunu araması ilişkileri gerdi. 575'te yola çıkan Valentinos elçiliği döneminde dostluğun soğumaya başladığı görülür.

Mirası

İstemi kaynaklara göre 575 ya da 576'da öldü; batı kanadının yönetimi oğlu Tardu'ya geçti. Kurduğu batı kanadı, 582 dolaylarında devletin ikiye ayrılmasından sonra Batı Göktürk Kağanlığı'nın çekirdeğini oluşturdu. Onun dönemi, bir bozkır devletinin Çin'den Akdeniz'e kadar uzanan bir diplomasi ağına katıldığı erken bir örnek olarak incelenir. Bu dönemi aydınlatan bilgilerin önemli bir kısmı Bizans ve İslâm tarihçilerinden gelir; Türkçe bir çağdaş kayıt bulunmaz. Kül Tigin yazıtının doğu yüzü ise birinci kağanlığı özetlerken onu Bumin Kağan ile birlikte Türk ilini ve töresini düzenleyen atalar arasında anar.

Kronoloji

• 552 — Bumin Kağan'ın bağımsızlığı; İstemi batı kanadın yabgusu olur
• 557–565 arası (tarih tartışmalı) — Sâsânîlerle birlikte Akhunların yenilmesi ve topraklarının paylaşılması
• 567 dolayı — Maniakh heyetinin Sâsânî sarayına gidişi, ipeğin yakılması
• 567/568 — Soğdlu heyetin Konstantinopolis'te II. Iustinus'a ulaşması
• 569 — Zemarkhos elçiliğinin İstemi'nin ordugâhına gelişi
• 575/576 — İstemi'nin ölümü; batı kanadın oğlu Tardu'ya geçmesi