Bilge Kül Kadir Han

Karahanlı Devleti'nin kurucusu.

Kimliği ve kaynaklar

Bilge Kül Kadir Han, Karahanlı hânedanının bilinen ilk büyük kağanı olarak anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi, hânedanın ilk kağanı olarak onun adını verir ve ardından oğullarını sıralar. Kendisine ilişkin bilgi son derece azdır; ne doğum, ne ölüm, ne de savaşlarına dair belgelenmiş ayrıntı vardır. İngilizce Vikipedi onun için 840-893 arasını, ölüm yılı olarak da 893'ü gösterir. Bu yıllar kesin bir kayıttan değil, hânedan kronolojisinin bir kurgusundan gelir. 840 yılı, Ötüken'deki Uygur Devleti'nin Kırgızlar tarafından yıkıldığı tarihtir. TDV'ye göre bu olay bozkır dünyasında yeni bir siyasî düzenin başlangıcıdır.

Kökeni tartışmalıdır

Karahanlıların kökeni hakkında TDV yedi farklı görüşü sayar: Uygur, Türkmen, Yağma, Karluk, Karluk-Yağma, Çigil ve Göktürk Aşina soyu. Omeljan Pritsak Karluk yabgusunun 840'tan sonra kendisini Göktürk kağanlığının hukukî mirasçısı ilân ettiğini ve Kara Han unvanını aldığını düşünür. Reşat Genç ise Karlukların bu dönemde böyle bir devleti kuracak güçte olmadığını savunur. Sâmânî Emîri İsmâil b. Ahmed'in 893'te Talas'a ulaşıp Karluk yabgusunun hatunu dâhil on beş bin kişiyi esir almasını bu görüşün dayanağı yapar. Genç'e göre kurucu Yağmalardır. Yağma önderleri "Buğra Han", Çigil önderleri "Tegin" unvanını taşırdı. Kâşgar ve Artuç da bu dönemde Yağmaların elindeydi.

Bilge Kül'ün kimliğine dair öneriler bu tartışmaya bağlıdır. İngilizce Vikipedi şu seçenekleri sıralar: Isfijab'ın Karluk yabgusundan gelen hükümdarı, Çigillerin Edgish koluna mensup biri, bir Yağma ya da Aşina soyundan biri. Çinli araştırmacı Wei Liangtao onu Hotan'daki Uygur hânedanı kalıntısının önderi Pan Tegin ile özdeşleştirir; Qian Baiquan bu görüşe kuşkuyla bakar. Bunların hiçbiri kesinlik kazanmamıştır.

Halefleri ve sonrası

TDV'ye göre Bilge Kül'den sonra büyük oğlu Bezir Arslan Han büyük kağan olarak Balasagun'da, diğer oğlu Oğulçak Kadir Han ise yardımcı kağan olarak Talas ve Kâşgar'da hüküm sürdü. TDV bu bilginin bazı araştırmacılarca şüpheyle karşılandığını da kaydeder; çünkü Balasagun'un 942'ye kadar Karahanlı hâkimiyetinde olduğuna dair kanıt bulunmaz. İki kardeşin adı, sonraki kuşakta Satuk Buğra Han'ın hikâyesinde yeniden belirir. Satuk, Bezir Arslan'ın oğludur ve amcası Oğulçak'ın Kâşgar'daki yönetimi sırasında Müslüman olur. Vikipedi'ye göre Bilge Kül Tengri inancındaydı. Müslümanlığa geçiş ondan sonraki kuşaklarda görülür.

TDV, büyük kağanlara dair bilgi bulunmadığını belirtir; bu boşluk 10. yüzyılın sonuna dek sürer. Bu nedenle Bilge Kül hakkında yazılabilecek her şey, yaklaşık ve varsayımsal bir çerçeve sunar.