Satuk Buğra Han

İslâm'ı kabul eden ilk Türk hükümdarlarından; "Abdülkerim" adını aldı.

Hayatı ve ailesi

Satuk, Karahanlı hânedanının ilk kuşaklarından Bezir Arslan Han'ın oğludur. TDV İslâm Ansiklopedisi onun 9. yüzyılın sonlarında doğduğunu yazar; İngilizce Vikipedi ise doğumunu 920 kışına koyar. İki kaynak birbirine uymaz ve aradaki fark hânedanın erken dönemine ait belgelerin azlığını yansıtır. Kaynaklar adını Satuk, Satık, Şebk ya da Çanak diye yazar. "Buğra" ("deve aygırı") unvanı TDV'ye göre 8. yüzyılın ilk yarısından beri Kâşgar'ın batısında Fergana çevresindeki Göktürk mirasçıları tarafından kullanılıyordu.

Babası Bezir Arslan 915-16 dolaylarında ölünce, tahta başka bir Arslan Han çıktı. Satuk annesiyle birlikte Kâşgar'a, amcası Kadir Han Oğulçak'ın yanına gitti. İngilizce Vikipedi, amcasının annesiyle evlenerek onun üvey babası olduğunu yazar. Oğulçak o sırada Sâmânîlere karşı mücadeleyi Kâşgar'dan yönetiyordu; 893'te Sâmânî Emîri İsmâil b. Ahmed'e yenilmişti.

Müslümanlığı kabulü

Anlatıya göre Satuk, amcası adına vergi toplamak üzere Artuç'a gitti. Burada Sâmânî ailesinden Ebû Nasr b. Mansûr ile tanıştı. Oğulçak, Sâmânîlerin iç sorunlarından yararlanmak düşüncesiyle bu kişinin iltica talebini kabul etmiş ve ona Artuç'u tahsis etmişti. Ebû Nasr'ın yaptırdığı caminin çevresinde küçük bir ticaret yerleşimi oluşmuştu. TDV'nin kullandığı Tezkire-i Satuk Buğra Han onu güçlü bir âlim ve Üveysî bir kutup olarak tanıtır. Satuk, namaz kılanları görünce merak edip İslâm'ı öğrendi. İbnü'l-Esîr ise farklı bir anlatım aktarır: Satuk bir rüyada, kendisine Türkçe olarak Müslüman olması söylenen bir ses duymuş, sabah olunca bunu herkese açıklamıştır.

Müslüman olup Abdülkerim adını aldığı yıl kaynaklarda değişir. TDV 308 (920) yılını, ayrıca 932, 940 ve 945'i verir; Vikipedi 934 ve 950-955 arasındaki tarihleri sıralar. Menkıbelere göre on iki yaşındaydı ve yirmi beş yaşına geldiğinde amcasına karşı harekete geçti. TDV bu kronolojiye mesafeli durur: bir çocuğun on iki yıl boyunca niyetini amcasından saklamasını pek mümkün görmez. Dolayısıyla 920 yılı, TDV'ye göre saltanatın değil Müslümanlığı kabulün tarihidir; Vikipedi saltanatı 942-955 olarak verir.

Mücadeleleri

Fergana gazilerinin ve Müslümanlığı seçmiş bazı hânedan mensuplarının desteğini alan Satuk önce Tabgaç Balık ile Atbaşı'nı, ardından Kâşgar'ı aldı. Amcasını ortadan kaldırıp Buğra Han unvanını aldı. Vikipedi'nin aktardığı anlatıya göre bunun için bir fetva almıştı; TDV'de bu ayrıntı yoktur. Kâşgar'ın fethinden sonra Kara Hakan unvanını da kullanması, TDV'ye göre Balasagun'daki iktidarı da ele geçirdiğine işaret eder. Faaliyet alanı Hotan, Isık Göl'ün doğu kıyısı ve Balasagun çizgisiyle çizilir. Müslüman olmayan Türklerle uzun süre savaştı.

Batıda Sâmânîlerle ilişki kurdu. Bir Sâmânî şehzadesi olan İlyas b. İshak, emîr Nasr b. Ahmed'e başkaldırıp bozguna uğrayınca Kâşgar'a, Satuk'un topraklarına kaçtı. Ebû Nasr'ın ardından Karahanlılardan himaye gören ikinci Sâmânî olarak anılır.

Ölümü ve mirası

Satuk 344'te (955) öldü ve Artuç'a gömüldü. Kabri bugün de ziyaretgâhtır; İngilizce Vikipedi mezarın 1995'te restore edildiğini belirtir. Yerine oğlu Musa Baytaş geçti. TDV, Türk boylarını tek çatı altında toplamak, doğuda Müslüman olmayan unsurlarla savaşmak ve batıda Sâmânîlerle ilişki kurmak gibi hedeflerinin önemli bir kısmının gerçekleştiğini yazar. Hayatı tarihten çok anlatı geleneğiyle yaşadı: Tezkire-i Satuk Buğra Han, İslâm sonrası Türk destanları arasında en bilinenlerden biri kabul edilir. Eserde Satuk'un doğumu, kırk arkadaşı, mukaddes ihtiyarı ve mucizeler anlatılır; eski Türk destan unsurları İslâmî inanışlarla birleşir. Bu yüzden ayrıntıların bir bölümü tarih ile rivayet arasında kalır.

"İslâm'ı kabul eden ilk Türk hükümdarı" ifadesi, kaynaklarda kesin biçimde yer almaz. TDV bu kabulü "Türk-İslâm tarihinde dönüm noktası" olarak niteler; Vikipedi ise onu İslâm'a geçen ilk Türk hükümdarlarından biri olarak anar.