Harun Buğra Han

Mâverâünnehir'i ilk fetheden Karahanlı hükümdarı; 992'de Sâmânî başkenti Buhara'ya girdi, aynı yıl öldü.

Kimliği

Hârun Buğra Han, Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'ın torunudur. TDV İslâm Ansiklopedisi onu Hârun, Kılıç Buğra Han, Ebû Mûsâ Hasan adlarıyla anar; babası Baytaş (Süleyman), ağabeyi ise Arslan Han Ebü'l-Hasan Ali'dir. Ağabeyi kağan olduktan sonra Hârun, devletin batı bölgelerini yönetmekle görevlendirildi. Doğum yılı ve gençliği hakkında kaynaklarda ayrıntı yoktur. Asıl bilinen, Sâmânîler üzerine yaptığı harekâttır.

Sâmânî harekâtı

Sâmânî Devleti 10. yüzyılın sonunda komutanlar arasındaki rekabet yüzünden zayıflamıştı. Hârun bu durumdan yararlandı. 990'da Sâmânî emirlerinin de yardımıyla İsfîcâb'ı aldı. İsfîcâb'ın alınışı sırasında Horasan'daki Sâmânî valisi Ebû Ali es-Simcûrî ile gizlice anlaşmış, Sâmânî topraklarının paylaşılmasını kararlaştırmıştı: Ceyhun sınır olacak, Horasan Ebû Ali'nin, Mâverâünnehir ise Hârun'un olacaktı. TDV'nin genel Karahanlı maddesine göre 992 başlarında Semerkant'ı aldı. Ardından Rebîülevvel 382'de (Mayıs 992) Sâmânî başşehri Buhara'ya girdi. Emîr Nûh b. Mansûr şehri terk etmek zorunda kaldı.

Ancak Buhara'ya girince Ebû Ali'yi sıradan bir komutan saydı ve anlaşmayı uygulamadı. Kısa süre sonra şehirde ağır biçimde hastalandı ve şehri Sâmânî şehzadesi Abdülazîz Nûh b. Nasr'a bırakıp ayrılmak zorunda kaldı. Kâşgar'a dönerken Koçkarbaşı denilen yerde 992'de öldü. Buhara'ya girişi de ölümü de aynı yıla, 992'ye denk gelir.

Sâmânîlerin sonu kimin eliyle geldi?

Sâmânîler Hârun'un harekâtıyla yıkılmadı. TDV'ye göre Sâmânî başşehri Buhara'yı kesin olarak alan, Hârun'un yeğeni İlig Han Nasr'dır. Nasr 996'da Sâmânî topraklarına yürüdü, Sır Derya havzasını Katvan'a kadar elde etti ve 389'da (999) Buhara'ya hiçbir direnişle karşılaşmadan girdi. Sâmânîler böylece fiilen sona erdi. Hârun'un payı, Karahanlıların Mâverâünnehir'e ilk başarılı girişini yapmasıdır; TDV onu bu bölgeyi ilk fetheden Karahanlı hükümdarı olarak tanıtır.

Sikkeleri ve unvanları

Hârun, Şihâbüddevle ve Zahîrüdda've gibi İslâmî lakaplar taşıdı. TDV bunların halife tarafından verilmediğini, hükümdarın kendi eklediği unvanlar olabileceğini yazar; çünkü Karahanlılarla Abbâsî halifeliği arasında o sırada resmî bir ilişki yoktu. Bilinen en eski Karahanlı sikkeleri ona aittir: 382'de (992) Îlâk'ta basılan paralarda halifeye dair bir atıf bulunmaz. Abbâsî halifesini metbû tanıyan ilk Karahanlı olarak ise İlig Han Nasr anılır.

Hârun'un soyundan gelenler, Karahanlıların iki kolundan birini oluşturur. Oğlu Yûsuf Kadir Han Hotan'ı elinde tutarak hânedanın doğu bölümünde etkili oldu. Ali Tegin'in soyu ise "Hasanîler" adıyla anılır.

Kronoloji

• 990 — İsfîcâb'ın alınması
• 992 başı — Semerkant'ın alınması
• Mayıs 992 — Buhara'ya giriş
• 992 — Koçkarbaşı'nda ölümü
• 999 — İlig Han Nasr'ın Buhara'yı alması; Sâmânîlerin sonu