Bulan Kağan
Kağan
Yahudiliği benimsediği anlatılan Hazar hükümdarı; kağan mı bek mi olduğu tartışmalıdır.
Kaynaklarda Bulan
Bulan, Hazar hükümdar çevresinin Yahudiliği benimsemesiyle anılan kişidir. Adı Eski Türkçede "geyik" anlamına gelir ve Bulanîler olarak anılan hânedanın kurucusu sayılır. Hakkındaki bilgi dar bir kaynak grubuna dayanır: Hazar Mektuplaşması'nın cevap kısmı (Kral Yosef'e atfedilen mektup), Şeçter Mektubu ve Yehuda Halevi'nin 1140'ta yazdığı Kuzari. Hazarlara ait başka bir çağdaş belge bu anlatıyı doğrulamaz. Bu yüzden Bulan'ın hayatı hakkında kesin ayrıntı vermek mümkün değildir.
Kağan mı, bek mi?
Unvanı da tartışmalıdır. Kaynaklarda Hazar yönetimi için kağan (üst önder) ile bek (askerî komutan) ayrımı anılır. D. M. Dunlop, soyunun babadan oğula geçmesine ve Yehuda ben Barzillay'ın *Sefer ha-İttîm*'inde geçen "kohen" sözcüğüne dayanarak Bulan'ı kağan sayar. Dan Shapira ve Kevin Brook ise onun askerî seferlere önderlik etmesine bakarak bek olduğunu düşünür. Dolayısıyla "ilk Hazar kağanı" deyimi bir kesinlik taşımaz.
Dönüşüm anlatısı
Yosef'in mektubuna göre Bulan bilge ve Tanrı'dan korkan bir hükümdardı; ülkesinden büyücüleri ve putperestleri uzaklaştırdı. Bizans ve Arap elçileri onu kendi dinlerine çekmek için hediyeler ve din adamlarıyla geldi. Bulan bir Yahudi âlimi de çağırdı, temsilcileri tartıştırdı. Üçüncü günde hristiyan rahibe ve müslüman kadıya hangi dinin üstün olduğunu sordu; ikisi de Yahudiliğin diğerinden daha iyi olduğunu söyleyince İbrâhim'in dinini seçti. Ardından kendisi, adamları ve halkı sünnet edildi, ülkenin çeşitli yerlerinden İsrail âlimleri getirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Hazar Yahudiliğini anlatırken aynı mektuptaki rüya motifini de anar: Yahudiliği seçişi Bulan'ın gördüğü bir rüyaya bağlanır.
Şeçter Mektubu'nda dönüşümü gerçekleştiren hükümdar "Sabriel" adını taşır. Eşi Serah'ın teşvikiyle Yahudiliğe yöneldiği, Kafkasya ve İran Azerbaycanı'nda başarılı seferler yaptığı da bu metinde yazılıdır. Bulan adı bu mektupta geçmez. Birçok araştırmacı iki adı aynı kişiye ait sayar; Sabriel'in dönüşümle birlikte alınan İbrânî adı olabileceği öne sürülür. Dunlop ise Sabriel'in Obadiah olabileceği görüşünü kabul etmez. Shapira iki adın anlamca birbirine yakın olduğunu düşünür, ancak bu da bir yorumdur.
Tarihlendirme
Kuzari dönüşümü 740'a koyar; sayfadaki "~740" künyesi buna dayanır. Mes'ûdî ise olayı Hârûnürreşîd döneminde (786-809) gösterir. İngilizce Vikipedi, araştırmalara dayanarak olayın 8. yüzyılın ortasıyla 9. yüzyılın ortası arasında bir yerde gerçekleşmiş olabileceğini yazar. Hasdai mektuplaşmasının ise TDV'ye göre 950-960 arasında yazıldığı sanılır.
Mirası
Hazar Kağanlığı'nın üst tabakasının Yahudiliği benimsemesi, orta çağ Avrasya'sında dikkat çeken olaylardan biridir. Bazı araştırmacılar bu tercihi, Hazarların Bizans ve Abbâsî halifeliği karşısında bağımsız bir duruş alma isteğiyle ilişkilendirir. Dönüşümün halka ne ölçüde yayıldığı bilinmiyor. TDV, aynı dönemde ülkede müslümanların da çok sayıda olduğunu, hakanların İslâmiyet'in yayılmasını teşvik ettiğini belirtir. Kral Yosef kendi soyunu Bulan'a bağlar. Bu nedenle Bulan, hânedanın kutsal kurucu figürü olarak hatırlanır.