Yusuf
Kağan / Bek
Endülüslü Hasdai ibn Şaprut ile yazışmasıyla bilinen Hazar hükümdarı; kağan mı bek mi olduğu belirsizdir.
Kaynaklarda Yusuf
Yusuf (İbrânîce Yosef, Batı dillerinde Joseph), Hazar hükümdarı olarak neredeyse yalnızca 10. yüzyıl ortasına ait bir yazışma sayesinde bilinir. İngilizce Vikipedi onu Aron'un oğlu, Hazarların 950'li ve 960'lı yıllardaki hükümdarı olarak tanıtır; eşinin Alan kralının kızı olduğunu da ekler. Kesin doğum, tahta çıkış ve ölüm yılları bilinmez; sayfadaki "~940-960" aralığı, mektupların yazıldığı tarihlerden yapılan bir tahmindir. TDV İslâm Ansiklopedisi, mektubun 950-960 arasında yazıldığının sanıldığını belirtir.
Yusuf'un bir kağan mı yoksa bek mi olduğu tartışmalıdır. Mektupta orduları yönettiğini söylemesi bek olabileceğini düşündürür. Öte yandan bir ortak hükümdardan söz etmediği için o tarihe gelindiğinde iki başlı yapının terk edilmiş olabileceği de ileri sürülür.
Hasdai ile yazışma
Endülüs'te Kurtuba halifesi III. Abdurrahman'ın dışişlerini yürüten Yahudi devlet adamı Hasdai ibn Şaprut, Horasanlı tüccarlardan duyduğu Yahudi krallığının gerçek olup olmadığını merak ediyordu. Konstantinopolis elçilerinin 944 ile 949 arasındaki ziyaretinde bu krallığın var olduğunu ve hükümdarın adının Yosef olduğunu duydu. İlk elçisi Bizans'ın engeline takıldı. Mektup en sonunda Almanya'dan gelen Yitzhak ben Eliezer aracılığıyla Hazar topraklarına ulaştı.
Yosef'e atfedilen cevap, Hazar tarihinin başlıca anlatı kaynaklarından biridir. Metinde Yosef soyunu Yafes'in oğlu Togarma'ya bağlar; Togarma'nın on oğlu arasında Kozar, Bulgar, Sawir, Avar ve Uauz da sayılır. Yosef, İtil (Volga) nehrinin kıyısında yaşadığını, nehrin ağzını kontrol ederek Rusların Hazar Denizi'ne girip müslüman ülkelerine saldırmasını önlediğini yazar. Üç ayrı şehrinden söz eder: birinde kraliçe, ikincisinde Yahudi, hristiyan ve müslümanlar, üçüncüsünde kendisi ve saray mensupları yaşar. Bulan'dan başlayarak kendisine kadar uzanan bir hükümdar silsilesi sıralar ve Obadiah'ın sinagog ve okullar yaptırdığını anlatır. Hasdai'ye, onu görmek istediğini yazar.
Metnin güvenilirliği
Belgenin sahihliği tartışmalıdır. Peter Golden ve Constantine Zuckerman, kısa ve uzun metnin özünün 10. yüzyıla uzandığını kabul eder; Zuckerman, metne sonradan eklemeler yapıldığını düşünür. Shaul Stampfer ise dilini, takvimini ve coğrafî ayrıntılarını gerekçe göstererek kuşku duyar. Yehuda ben Barzillay de dönüşüm hikâyesini 12. yüzyıl başında kabul etmemişti. Mektubun elyazma nüshası Oxford'daki Christ Church Kütüphanesi'ndedir; daha uzun bir nüsha ise Harkavy'nin 1874'te yayımladığı Firkowich Koleksiyonu belgesidir. Cambridge Belgesi olarak bilinen bir başka metin Hakan Hârun ve Yûsuf'un Ruslara karşı direnişinden söz eder.
Hazar Kağanlığı'nın sonu
Yusuf kağanlığın çöküşünden hemen önceki hükümdardır. TDV, 965'te hakanın Harezm'e sığındığını ve ardından çok sayıda Hazarın müslüman olduğunu yazar. İngilizce Vikipedi, Kiev Knezi Svyatoslav'ın seferlerinin Hazar devletini 967 ya da 969'da ortadan kaldırdığını kaydeder. Yusuf'un yazgısı bilinmez; çöküş sırasında hükümdar olmuş olması mümkündür. Hazar siyasî varlığı, TDV'ye göre, 11. yüzyıl içinde eridi.