Çiçi Yabgu

Batı Hun kanadının kurucusu; Çin'e boyun eğmeyi reddetti, Talas civarında Han ordularıyla savaşırken hayatını kaybetti.

Hayatı ve iktidar mücadelesi

Çiçi (Çin kaynaklarında 郅支, Zhizhi; eski Türkçe yayınlarda Chih-chih ya da Çi-çi), Asya Hunlarının Çin yıllıklarında ayrıntılı biçimde anlatılan ilk büyük iç savaşı sırasında öne çıktı. Asıl adı kaynaklarda Luandi Hutuwusi olarak geçer; Mete'nin de mensup olduğu Luandi soyundandır. Babası Şanyu Xulüquanqu'nun MÖ 60'ta ölümünden sonra Hun tahtı karışıklığa sürüklendi ve kısa sürede birden fazla şanyunun aynı anda iddiada bulunduğu bir döneme girildi.

Kardeşi Hohanyeh (Huhanye) önce öne çıktı. Kaynaklar iki kardeşin yaşı konusunda ayrılır: Çin yıllıklarına dayanan İngilizce çalışmalar Hohanyeh'i küçük kardeş olarak gösterirken Türk Dünyası Ansiklopedisi'ndeki madde Çiçi'yi ağabeyine savaş açan küçük kardeş olarak anlatır. Çiçi MÖ 56 civarında kendini şanyu ilan ederek kardeşine karşı ayaklandı ve onu güneye çekilmeye zorladı. Bu nedenle saltanatının başlangıcı kaynaklarda MÖ 56 ile 55 arasında değişir. Ancak Han sarayı Hohanyeh'i destekledi. Hohanyeh'in Han üstünlüğünü tanıyarak Çin'in himayesine girmesi, dengeleri Çiçi'nin aleyhine çevirdi.

Batıya çekiliş

Türkçe kaynaklarda Çiçi'nin vassallığı reddettiği, Hunların devletini savaş ve onurla kurduğunu söylediği aktarılır. Doğuda tutunamayacağını gören Çiçi MÖ 49 civarında kendisine bağlı boylarla batıya yöneldi. Wusunlarla savaştı, Dingling (Ting-ling) boylarını hâkimiyeti altına aldı ve merkezini bir süre Yenisey yöresinde, Jiankun (Kırgız) ülkesinde kurdu. Wusunların saldırılarından bunalan Kangju (K'ang-chü) hükümdarı ondan yardım isteyince Batı Türkistan'a indi ve MÖ 43'te Wusunları yendi. Ardından Çin kaynaklarında Ta-wan olarak geçen Fergana ile bazı başka krallıkları vergiye bağladı. Kangju toprakları içinde, Talas kıyısında, toprak tabyalar ve kazık çitlerle çevrili gözetleme kuleleri olan bir kale yaptırdı. Türk Dünyası Ansiklopedisi bu kalenin Roma savunma mimarisinden esinlenmiş olabileceğine dair tahmini aktarır.

Türk tarih yazımında bu yapı, Hohanyeh'e bağlı doğu kesiminden ayrılmış bir "Batı Hun Devleti" olarak adlandırılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Türk" maddesi de olayları bu çerçevede anlatır: Hohanyeh Çin hâkimiyetini kabul ederken kardeşi batıya, Orta Asya'ya göç etmiştir.

Talas'ta sonu

Han Çin'i batıdaki bu bağımsız gücü bir tehdit olarak gördü. MÖ 36'da Han komutanları Chen Tang ile Gan Yanshou, kaynaklarda 40.000 kişi olarak verilen bir orduyla Issık Göl'ü aşıp Talas'taki kaleye yürüdü. Çin ordusunun bu kadar uzağa sefer yapacağını beklemeyen Çiçi hazırlıksız yakalandı. Kale düştü; Çiçi ve hânedan ailesi öldürüldü. Kesik başı Han başkenti Chang'an'a gönderildi. Türkçe kaynaklar, Çiçi ile birlikte asker, kadın ve çocuktan oluşan yaklaşık 1.518 kişinin öldüğünü aktarır.

Mirası

Çiçi'nin hükümdarlığı yaklaşık yirmi yıl sürdü ve kurduğu yapı onunla birlikte sona erdi. Yine de batıya çekilişi, Hun siyasî varlığının bozkırın batı kesimlerine doğru kaydığı erken bir örnek olarak değerlendirilir. Türk tarih yazımında Çin'e tâbi olmayı reddeden tavrı ön plana çıkarılır. Bütün bu bilgiler Çin yıllıklarına, özellikle *Han-shu*'ya dayanır; Hun tarafından kalmış yazılı bir kaynak yoktur.

Kronoloji

• MÖ 60 — Babası Xulüquanqu'nun ölümü ve taht kavgalarının başlaması
• MÖ 56/55 — Kendini şanyu ilan etmesi
• MÖ 49 civarı — Batıya çekiliş; Wusun ve Dingling seferleri
• MÖ 36 — Han ordusunun Talas seferi ve Çiçi'nin ölümü