I. Ahmed
Padişah
Sultanahmet Câmii'ni (Mavi Câmi) inşa ettirdi; veraset usulünü değiştirdi.
Hayatı ve tahta çıkışı
I. Ahmed, 28 Nisan 1590'da Manisa'da doğdu; babası III. Mehmed o sırada Saruhan sancakbeyiydi, annesi Handan Sultan'dır. Celâlî karışıklıkları yüzünden sancağa çıkamadı. Babası 22 Aralık 1603'te ölünce on dört yaşında tahta geçti (Vikipedi yaşı on üç olarak verir). İlk icraatı, III. Murad ve III. Mehmed dönemlerinde devlet işlerine karışmasıyla anılan Safiye Sultan'ı Eski Saray'a göndermek oldu.
Savaşlar ve Zitvatorok
Saltanat iki cephedeki savaşla başladı. İran'da Şah I. Abbas, Revan ve Kars'ı alıp Ahıska önlerinde durdurulmuştu. Serdar Cigalazâde Sinan Paşa'nın tutumu ve Halep Beylerbeyi Canbolatoğlu Hüseyin Paşa'yı idam ettirmesi büyük bir isyana yol açtı; Şah Abbas bu sırada Gence, Şirvan ve Şamahı'yı aldı. Macaristan cephesinde Lala Mehmed Paşa Peşte ve Vaç'ı geri aldı, 4 Kasım 1605'te Estergon teslim oldu. Erdel Beyi Bocskai'a Osmanlı yardımıyla Erdel ve Macar tacı giydirildi.
Uzun savaşı Zitvatorok Muahedesi bitirdi. Yirmi üç gün süren müzakerelerden sonra on yedi maddelik ahidnâme imzalandı. TDV'ye göre Avusturya'nın Kanûnî'den beri verdiği yıllık 30.000 duka haraç kaldırıldı; karşılığında imparator bir defaya mahsus 200.000 kuruş ödedi. Padişah ile imparator eşit sayıldı, imparator "kral" yerine "Roma Çasarı" adıyla anılacaktı. TDV bu hükümleri, Osmanlı Devleti için bir geri adım ve Avrupa karşısındaki mutlak üstünlüğün sona erişi olarak değerlendirir. Antlaşma 1608, 1615 ve 1616'da yeniden gözden geçirildi; Osmanlıların kabulünde Anadolu'daki Celâlî isyanlarının büyük payı vardı.
Celâlî isyanları ve İran
Anadolu'daki isyanlar, ağır vergiler ve timarlı sipahilerin zayıflaması yüzünden tırmanmıştı. Tavil Ahmed ve Canbolatoğlu Ali Paşa gibi isyancılar bölgeler tuttu; Canbolatoğlu, Lübnan'da Maanoğlu Fahreddin'le birleşip adına para bile bastırdı. Sadrazam Kuyucu Murad Paşa, 24 Ekim 1607'de Oruç ovasında bu orduyu yendi; Kalenderoğlu'nu da Alaçayır'da bozdu. Kalan reisleri İran seferi bahanesiyle orduya çağırıp ortadan kaldırdı. Murad Paşa 1611'de Diyarbekir'de öldü. Halkı eziyetten korumak için 30 Eylül 1609'da bir adâletnâme çıkarıldı.
Nasuh Paşa, İran'la savaşmak yerine barışı tercih etti. 20 Kasım 1612 tarihli antlaşmada 1555 sınırları esas alındı ve Şah Abbas yıllık 200 yük ipek göndermeyi kabul etti. Bu şart yerine getirilmeyince antlaşma bozuldu. Öküz Mehmed Paşa'nın Revan seferi (1616) başarısız kaldı. Donanma ise bu dönemde başarılı oldu: Malta korsanlarına ve Toskana baskınlarına karşı Halil Paşa'nın gemileri etkili davrandı. 1617'de Turla'da Lehlilerle yapılan antlaşmada Kazaklar'ın Karadeniz'e inmemesi, Tatarların da Lehistan'a akın etmemesi kararlaştırıldı. Hollanda ile ilk ticarî anlaşma Temmuz 1612'de imzalandı.
Veraset düzeni
TDV'ye göre saltanatın intikalinde bu padişahtan itibaren "ekberiyet" usulü benimsendi: hânedanın en yaşlı erkek üyesi tahta geçecek, diğer şehzâdeler sarayda kafes arkasında tutulacaktı. Bu kurala göre I. Ahmed'e kardeşi I. Mustafa halef oldu. Ahmed'in Mustafa'yı öldürtmemesi Vikipedi'de kardeş katli geleneğinden bir kopuş olarak yorumlanır.
Sultanahmet Camii
I. Ahmed'in en bilinen eseri İstanbul'daki Sultan Ahmed Camii'dir. TDV, temel atılırken padişahın altın bir kazmayla bizzat çalıştığını yazar. Cami; medrese, imaret, tabhâne, dârüşşifâ, mektep ve dükkânlarla birlikte bir külliye oluşturuyordu. Kâbe duvarlarını onartıp kapı kitabesini ve altın oluğu yeniletti, Mekke'ye altın ve gümüş kuşaklar gönderdi. Medine'deki Mescid-i Nebevî'ye beyaz mermer bir minber yolladı. Devrinde ilk defa tütün ithaline izin verildi, buna karşılık ülke çapında içki yasağı uygulandı.
Elli bir gün süren bir mide hastalığından sonra 22 Kasım 1617'de yirmi sekiz yaşında öldü. Kaynaklar onu dindar ve hayır sahibi, ancak sert tabiatlı biri olarak tanıtır. Bahtî mahlasıyla şiir yazdı; küçük bir divanı vardır.
Kronoloji
- 1590 — Manisa'da doğum
- 22 Aralık 1603 — Tahta çıkış
- 1605 — Estergon'un alınması
- 1606 — Zitvatorok Muahedesi
- 24 Ekim 1607 — Oruç ovası zaferi
- 1612 — Nasuh Paşa Antlaşması
- 1617 — Turla antlaşması; ölümü