Kapgan Kağan

Devleti yeniden zirveye taşıdı; Çin'i defalarca dize getirdi.

Hayatı ve tahta çıkışı

Kapgan, II. Göktürk Devleti'nin kurucusu İlteriş Kağan'ın küçük kardeşidir. Çin kaynaklarında Mo-ch'o olarak geçen kişisel adı, Türkçe Bögü Çor biçiminde açıklanır; Tonyukuk yazıtında da Bögü Kağan diye anılır. Kağanlık unvanı olan Kapgan, "ele geçirmek, fethetmek" anlamındaki "kap-" fiilinden türetilmiştir. 660'lı yılların ortalarında doğduğu tahmin edilir.

Ağabeyinin 681–682'deki ayaklanmasına katıldı ve onun döneminde şad unvanıyla ordunun başında bulundu. Tonyukuk yazıtı, İlteriş'in ölümünden sonra yirmi yedi yaşında Kapgan unvanıyla tahta çıktığını kaydeder. Tahta geçişin tarihi kaynaklarda 691 ile 692 arasında değişir. Çin tarafı bu geçişi bir taht gaspı olarak görmüştür. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Türk" maddesi, İlteriş'in oğulları Bilge ve Kül Tigin küçük olduğu için tahtın Kapgan'a kaldığını belirtir.

Saltanatı

Aynı madde, Kapgan'ın yirmi dört yıllık siyasetini üç hedefe bağlar: Çin'i sürekli baskı altında tutmak, Çin'de dağınık yaşayan Türkleri kurtarmak ve Orta Asya'daki Türk boylarını devlete bağlamak. Çin kaynaklarına göre 693 ile 706 arasında Göktürk orduları Sarı Irmak'ı altı kez geçti; İmparatoriçe Wu'nun sarayı büyük armağanlar ve ödemelerle bu baskıyı hafifletmeye çalıştı.

696'da Kitanlar Çin'e karşı ayaklandığında Kapgan önce yardım teklif etti, sonra Kitan merkezine saldırarak isyancıların ailelerini ele geçirdi. 697'de Kitan direnişi çöktü. Karşılığında İmparatoriçe Wu, daha önce Çin'e sığınmış Türklerin iadesini ve tohum, ipek, alet ve demir gönderilmesini kabul etti. 698'de Kapgan kızı için T'ang soyundan bir şehzade istedi; Wu ailesinden bir prens gönderilince onu alıkoydu ve kuzey Çin'e derin bir sefer düzenledi.

Kuzeyde ve batıda da genişleme sürdü. TDV'deki maddeye göre 696–697'de Kırgızlar itaat altına alındı, ardından Türgişler devlete katıldı. 701'de Kapgan, Tonyukuk, Bilge ve Kül Tigin'in yönettiği Türk ordusu Demirkapı'ya ulaştı; 709'a kadar Basmıl, Çik ve Az boyları bağlandı. 711'de Tonyukuk komutasındaki ordu Bolçu'da Türgişleri yendi; 713'te Karluklar yenildi. 712'de Kuteybe b. Müslim'in kuşattığı Semerkant'ın yardım isteği üzerine Kül Tigin komutasında bir ordu gönderildi, ancak Emevî kuvvetleri karşısında geri çekilmek zorunda kaldı.

Yönetimi ve sonu

Kapgan 699'da kardeşi Tö-si-fu'yu doğu kanadına, yeğeni Mo-ki-lien'i (sonraki Bilge Kağan) batı kanadına atadı; oğlu İnel'i de küçük kağan yaptı. Bu düzenleme, tahtı kendi soyunda tutma isteği olarak yorumlanmıştır.

Saltanatının son yıllarında sert yönetimi tâbi boyların ayaklanmasına yol açtı. 715'te damatlarından bazıları ve bir dizi boy T'ang'a sığındı. 710'da Kırgızlar yeniden bağlansa da huzursuzluk sürdü. Kapgan, Dokuz Oğuz boylarından Bayırkuların isyanını bastırıp Ötüken'e dönerken az bir maiyetle bir ormandan geçtiği sırada pusuya düşürülerek öldürüldü (716). Kesik başı Çin başkentine götürüldü. Yerine oğlu İnel geçti, fakat kısa süre içinde Kül Tigin'in harekete geçmesiyle tahttan indirildi ve İlteriş'in oğlu Bilge kağan oldu.

Mirası

Kapgan dönemi, II. Göktürk Devleti'nin askerî gücünün doruğu ve aynı zamanda gerilemenin başlangıcı olarak değerlendirilir. Doğuda Kitanlardan batıda Demirkapı'ya kadar uzanan seferler, devletin sınırlarını genişletti; ancak bu yayılmanın bedeli olan ağır yükümlülükler boyların bağlılığını zayıflattı. Bilge Kağan ve Tonyukuk'un yazıtları bu dönemin olaylarını Göktürk bakış açısından aktaran başlıca kaynaklardır.

Kronoloji

• 681–682 — Ağabeyi İlteriş ile birlikte T'ang'a karşı ayaklanma
• 691/692 — Kapgan unvanıyla tahta çıkış
• 696–697 — Kitan isyanına müdahale; Kırgızların itaat altına alınması
• 698 — Kuzey Çin'e büyük sefer
• 701 — Türk ordusunun Demirkapı'ya ulaşması
• 711 — Bolçu Savaşı'nda Türgişlerin yenilmesi
• 716 — Bayırku baskınında öldürülmesi