Küçük Muhammed Han

Uluğ Muhammed'i Altın Orda tahtından uzaklaştıran han; Kazan ve Kırım hanlıklarının ayrıldığı dönemde hüküm sürdü.

Kimdi

Küçük Muhammed (Küçük Mehmed; İngilizce kaynaklarda Küchük Muhammad), on beşinci yüzyılın ilk yarısında dağılan Altın Orda'nın Volga kıyısındaki çekirdeğinde hüküm süren hanlardandır. Adı, çağdaşı ve rakibi Uluğ Muhammed'den ayırmak için "Küçük" biçiminde verilmiştir. İngilizce Vikipedi 28 Haziran 1391 doğumlu olduğunu, Timur Han'ın oğlu olduğunu ve annesinin muhtemelen Edigü'nün kızı olduğunu yazar. Hakkındaki bilgi sınırlıdır ve kaynaklar saltanat tarihlerinde uyuşmaz.

Saltanat yılları

İngilizce Vikipedi'nin Küchük Muhammad maddesi saltanatı 1433-1459 olarak verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Altın Orda maddesi ise Küçük Muhammed'in saltanatını 1427-1445 olarak yazar ve ondan sonra Seyyid Ahmed Han'ı (1445-1465) anar. Fark, bu yıllarda birbirinden bağımsız birçok hanın aynı anda hak iddia etmesinden doğar. Vikipedi 1428 dolaylarında Astarhan'da han adayı olarak ortaya çıktığını, 1432-33'te Uluğ Muhammed'le Volga boyunca bir paylaşıma vardığını, 1437'de beylerbeyi Nevrûz'un desteğiyle üstünlük kazandığını yazar. TDV'ye göre Altın Orda Hanlığı'nı ele geçiren Küçük Muhammed, Uluğ Muhammed'i takip ettirdi.

Dönemin siyasî tablosu

Edigü 1419'da öldükten sonra Altın Orda Nogay, Kazan ve sonradan Kasım hanlıklarına ayrıldı. Çekirdekteki Saray merkezli devlet zamanla Büyük Orda (Uluğ Orda) diye anıldı. Küçük Muhammed 1438'de Uluğ Muhammed'i Altın Orda'nın merkezinden sürdü; Uluğ Muhammed kuzeye gidip Kazan Hanlığı'nı kurdu. Büyük Orda'nın kendi hâkimiyeti hiç tam olmadı: Vikipedi'ye göre Küçük Muhammed Saray'a hâkimdi ama daha çok Astarhan'a dayanıyordu; kuzey Uluğ Muhammed'in, güneybatı Seyyid Ahmed'in, doğu Ebü'l-Hayr Han'ın ve Sibir'in elindeydi. Kırım'da Hacı Giray 1449'da Saray'ın otoritesini kovdu ve Kırım Hanlığı bağımsızlığını kazandı (TDV Altın Orda maddesi Hacı Giray'ın kurduğu Kırım Hanlığı'ndan söz eder). Rus ve Litvanya taraflarıyla ilişkilerde ise Uluğ Muhammed ve Seyyid Ahmed daha çok ön plandaydı; bu yüzden Küçük Muhammed'in saltanatının son dönemi kaynaklarda bulanıktır.

Mirası

Vikipedi'ye göre Küçük Muhammed 1459'da, son sikkesi ve oğullarının han olarak anılmaya başlamasına bakılarak öldü. Oğulları tahtta onu izledi: Mahmud (1459-1465) ve onu devirip han olan kardeşi Ahmed (1465-1481). Mahmud Astarhan'a çekilip Astarhan Hanlığı'nı kurdu. Ahmed Han 1480'de Moskova üzerine yürüdü; Ugra Nehri başında III. İvan'ın ordusu karşısında çekildi, bu olay Rusya üzerindeki "Tatar boyunduruğu"nun sonu sayılır. TDV'ye göre Ahmed Han başşehrinin Kırım topçularınca yerle bir edildiğini görüp üzüntüden öldü; Vikipedi 6 Ocak 1481'de Sibir Hanı İbak tarafından öldürüldüğünü yazar. Şeyh Ahmed Han (1481-1502) döneminde prenslerin taht mücadelesi devleti parçaladı; Kırım, Kazan, Nogay, Astarhan ve Sibir hanlıkları ortaya çıktı. Büyük Orda 1502'de Kırım Hanı Mengli Giray'ın Saray'ı yağmalamasıyla sona erdi.