Kül Tigin

Bilge Kağan'ın kardeşi ve baş kumandanı; Orhun Yazıtları'nın bir bölümü onun anısınadır.

Hayatı

Kül Tigin, II. Göktürk Devleti'nin kurucusu İlteriş Kağan ile İl Bilge Hatun'un ikinci oğlu, Bilge Kağan'ın küçük kardeşidir. "Tigin" (tegin) hânedan mensubu şehzadelere verilen bir unvandır; Çin kaynakları adını Küe-te-kin biçiminde yazar. Adın "Kül" ya da "Köl" diye okunması araştırmacılar arasında tartışılmış, Çince yazımı esas alınarak "Kül" okuyuşu yaygınlık kazanmıştır. 684'te doğduğu kabul edilir; yazıtlara göre babası öldüğünde yedi yaşındaydı.

Kapgan döneminde komutanlık

Amcası Kapgan Kağan'ın saltanatında ağabeyi Bilge ile birlikte ordunun önde gelen komutanları arasında yer aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Türk" maddesinin tarih bölümü, Kapgan, Tonyukuk, Bilge ve Kül Tigin'in yönettiği ordunun 701'de Demirkapı'ya (Temir Kapıg) ulaştığını kaydeder. Kül Tigin, Kırgızlara, Türgişlere ve Karluklara karşı yapılan seferlerde bulundu; 705'te Ling-wu yakınlarındaki bir çarpışmada üç atını yitirdiği aktarılır. 711'de Türgişlerin yenildiği Bolçu Savaşı'na katıldı, 713'te Karlukların bastırılmasında amcası ve ağabeyiyle birlikte savaştı.

712'de Emevî komutanı Kuteybe b. Müslim Semerkant'ı kuşattığında, Kapgan'ın emriyle Göktürk, Taşkent ve Fergana kuvvetlerinden oluşan bir ordunun başında şehre yardıma gitti. Bu sefer başarısız oldu ve Türk ordusu geri çekilmek zorunda kaldı; Semerkant'a bir Emevî garnizonu yerleşti.

716 olayları ve başkomutanlık

Kapgan 716'da Bayırkuların baskınında öldürülünce oğlu İnel tahta çıktı. Kül Tigin, yan yana veraset geleneğine aykırı bulduğu bu geçişi tanımadı; topladığı kuvvetlerle İnel'i, Kapgan'ın kardeşi Tö-si-fu'yu ve onların yakın adamlarını ortadan kaldırdı. Tahta ağabeyini Bilge Kağan unvanıyla oturttu, kendisi ise ordunun başı sayılan şad makamını üstlendi. Bilge Kağan döneminde boyların isyanlarının bastırılmasında ve devlet birliğinin yeniden sağlanmasında başlıca komutan oldu.

Ölümü ve anıtı

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Orhon Yazıtları" maddesine göre Kül Tigin 27 Şubat 731'de öldü. Aynı yılın 1 Kasım'ında yuğ (yas) töreni yapıldı ve anıt yazıtı muhtemelen 21 Ağustos 732'de dikildi. Yazıt bugün Moğolistan'da, Koşo Çaydam gölünün doğusunda, eski Karakurum'un yaklaşık 32 km güneyindedir.

Dört yüzlü granit taş, Bilge Kağan'ın ağzından yazılmış metinle II. Göktürk Devleti'nin kuruluşunu, kahramanlarını ve bağımsızlık mücadelesini anlatır. Metin, Çinlilerin "tatlı sözlerine" karşı uyarılar ve devletin birliğine dair öğütler de içerir. Yazıtı taşa kazıyan, kardeşlerin yeğeni Yolluğ Tigin'dir; batı yüzünde T'ang imparatoru Hsüan-tsung'un Çince hitabesi yer alır. Madde, yazıtın yirmi günde kazındığını ve iş için Çin'den ayrıca altı usta getirtildiğini belirtir. Tepeliğinde kurttan süt emen çocuk tasvirleri ile dağ keçisi (arkar) damgası bulunur. Anıt alanında yazıtın yanı sıra heykeller, sunak taşı ve balballar da vardır. Kül Tigin'e ait olduğu kabul edilen, kanatlı bir kuş figürüyle süslü başlık taşıyan heykel başı, 1957–1958'de Çek arkeolog Lumír Jisl'in kazısında bulunmuştur.

Mirası

Kül Tigin yazıtı, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarıyla birlikte Türkçenin en eski uzun metinleri arasında sayılır. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının çıkartmaları 1890'da Yadrintsev tarafından bilim dünyasına sunuldu; yazı 1893'te Vilhelm Thomsen tarafından çözüldü. Kül Tigin, hükümdar olmamasına karşın bu metin sayesinde Göktürk tarihinin en iyi tanınan kişileri arasındadır.

Kronoloji

• 684 — Doğumu
• 701 — Demirkapı'ya ulaşan seferde komutan
• 711 — Bolçu Savaşı'nda Türgişlerin yenilmesi
• 712 — Semerkant'a yardım seferi
• 716 — İnel'in tahttan indirilmesi; Bilge'nin tahta çıkarılması
• 27 Şubat 731 — Ölümü
• 732 — Anıt yazıtının dikilmesi