Kutluk (İlteriş) Kağan

Çin esaretinden Göktürkleri yeniden bağımsızlığa kavuşturdu; "Devleti Toplayan" anlamında İlteriş adını aldı.

Hayatı ve ayaklanma

Kutluk, 630'da Çin'in T'ang hânedanına yenilerek tutsak düşen Doğu Göktürk kağanı İl (Hie-li) Kağan'ın torunudur. Çin kaynakları adını Ku-tu-lu, kağanlık unvanını Hie-tie-li-şi biçiminde verir. Babasının T'ang idaresi altında Yün-chung bölgesinde boy beyi olarak görev yaptığı ve "tudun çor" unvanı taşıdığı kaydedilir. Kül Tigin yazıtının Çince yüzünde ise babası "Kutluğ İrkin" diye anılır; bu durum, "Kutluk" adının babadan geçen bir unvan olabileceğini düşündürmüştür. Tonyukuk yazıtı onu kağanlıktan önce "şad" unvanıyla tanıtır.

Elli yılı aşan T'ang hâkimiyeti boyunca Göktürk boyları birkaç kez ayaklandı. Aşina Fu-nien'in 681'de bastırılan isyanından sonra Kutluk, bu harekete katılmış kişilerin bir kısmını da yanına alarak yeniden ayaklandı. Kül Tigin yazıtı, babasının on yedi kişiyle yola çıktığını, haberi duyanların dağdan ve şehirden gelip katılmasıyla sayının yetmişe ulaştığını anlatır. Tonyukuk yazıtına göre onu kağan olarak tahta oturtanlar Tonyukuk ile Boyla Baga Tarkan'dır. "Devleti derleyip toplayan" anlamına gelen İlteriş unvanı, bu yeniden kuruluşu yansıtır.

Saltanatı

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Türk" maddesinin tarih bölümüne göre Kutluk, Tonyukuk ile birlikte Çinlilere art arda darbeler vurdu ve onların denetimindeki Türk boylarını yeniden çevresinde topladı. Madde, Oğuzların Ötüken'de yenilip bağlanmasıyla birlikte 682'de İlteriş unvanıyla kağanlığın ilan edildiğini ve II. Göktürk Devleti'nin resmen kurulduğunu belirtir. Çin kayıtlarını izleyen başka araştırmalar ise kağanlık ilanını 682'ye, Dokuz Oğuzlara karşı seferi ve Ötüken'in alınışını 684–685 yıllarına yerleştirir.

Kuzey Çin sınırına yönelik akınlar 682'den itibaren aralıksız sürdü. TDV'deki madde 682–687 arasında Pekin'den Kansu'ya uzanan bölgeye kırk altı sefer düzenlendiğini kaydeder. Tonyukuk yazıtı da ordunun Şantung'a ve denize kadar ilerlediğini, yirmi üç şehrin kuşatıldığını anlatır. Çin kaynakları bu seferlerin bir kısmında Göktürklerin ağır yenilgiler aldığını, bir kısmında ise T'ang ordularını bozguna uğrattığını gösterir.

İlteriş'in son yıllarında T'ang, On Ok (Türgiş) ve Kırgızlardan oluşan bir ittifakın Göktürklere karşı birleştiği anlaşılmaktadır. Tonyukuk yazıtının anlatımına göre bu tehlikeye karşı önce Kırgızlar üzerine yürünmüş, ardından Türgişlere karşı sefer düzenlenmiştir. Bu sırada İlteriş'in hatunu İl Bilge Hatun ölmüş ve kağan yas töreni için Ötüken'e dönmüştür.

Ölümü ve mirası

Tonyukuk yazıtı İlteriş'in ölümü hakkında bilgi vermez; yalnızca kardeşinin Kapgan unvanıyla tahta çıktığını söyler. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında iki kardeşin babalarını kaybettiklerinde yedi ve sekiz yaşında olduklarının belirtilmesi, ölüm tarihinin 691 olarak hesaplanmasına dayanak olmuştur. TDV'deki madde ise ölümü 692'ye yerleştirir. Oğulları Bilge ve Kül Tigin küçük olduğundan taht kardeşi Kapgan'a geçti.

İlteriş'in kurduğu devlet yaklaşık altmış yıl yaşadı ve Orhon yazıtlarının anlattığı dönemin temelini oluşturdu. Kül Tigin yazıtı onun ayaklanmasını, Türk milletinin yok olmaması için Tanrı'nın babası İlteriş'i ve annesi İl Bilge Hatun'u yükselttiği biçiminde anlatır. 2022'de Moğolistan'da bulunan ve keşfini duyuranlarca İlteriş'e atfedilen Nomgon yazıtı ise tartışmalıdır: Erkin Ekrem, Çin kaynaklarına dayanarak yazıttaki "Kutlug Kagan"ın Kapgan Kağan olması gerektiğini savunmuştur.

Kronoloji

• 630 — Doğu Göktürk Devleti'nin T'ang'a yenilmesi; dedesi İl Kağan'ın tutsaklığı
• 681 — Aşina Fu-nien isyanının bastırılması; Kutluk'un ayaklanması
• 682 — İlteriş unvanıyla kağanlık; II. Göktürk Devleti'nin kuruluşu
• 682–687 — Kuzey Çin'e yönelik akınlar
• 684–685 (bazı araştırmalara göre) — Dokuz Oğuzların yenilmesi ve Ötüken'in alınması
• 691/692 — İlteriş'in ölümü; tahta kardeşi Kapgan'ın geçmesi