Mustafa Kemal Atatürk

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu, ilk cumhurbaşkanı, Başkomutan. Saltanatın kaldırılmasına, cumhuriyetin ilânına ve hilâfetin kaldırılmasına önderlik etti. "Türk milletinin karakteri yüksektir."

Hayatı ve askerî kariyeri

Mustafa, Selânik'te gümrük memuru Ali Rızâ Efendi ile Zübeyde Hanım'ın çocuğu olarak doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi nüfus kaydında doğum yılının 1296 yazıldığını, bunun 13 Mart 1880 - 12 Mart 1881 aralığına denk geldiğini belirtir; Cumhuriyet'te önce 1880, sonra 1881 kabul edilmiştir. Gün konusunda kesin bilgi yoktur; 19 Mayıs, Samsun'a çıkışının anısına doğum günü sayılır. Askerî rüşdiyede matematik öğretmeni olan Mustafa Efendi ona "Kemal" adını verdi, Manastır Askerî İdâdîsi'nden sonra 1899'da Harbiye'ye girdi; 10 Şubat 1902'de teğmen olarak mezun oldu, 11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı olarak Erkân-ı Harbiye'den ayrıldı. Harp Akademisi yıllarında arkadaşlarıyla gizli bir dergi çıkardı; gizli örgüt kurdukları iddiasıyla tutuklandı, suçsuz bulundu ve başşehirden uzakta, Beşinci Ordu'da görevlendirildi.

1911-1912 Trablusgarp Savaşı'nda Derne komutanlığı yaptı. Balkan Savaşları'ndan sonra Sofya ataşemiliterliğine atandı. 1915'te 19. Tümen komutanı olarak Arıburnu'nda, 25 Nisan çıkarmasında emir beklemeden harekete geçti; 8-9 Ağustos'ta Anafartalar Grubu komutanlığına getirildi. Çanakkale'den sonra Kafkas cephesinde Bitlis ve Muş'un geri alınmasında görev yaptı, 1 Nisan 1916'da general oldu, sonra Yedinci Ordu komutanlığında Filistin cephesine gitti. Mondros Mütarekesi'nin ardından İstanbul'a döndü.

Millî Mücadele

30 Nisan 1919'da Dokuzuncu Ordu Kıtaları Müfettişliği'ne atanan Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. 21-22 Haziran'da Amasya Tamimi yayımlandı. İstanbul hükümetinin geri çağırması üzerine 8 Temmuz 1919'da askerlik görevinden ayrıldı. Erzurum Kongresi 23 Temmuz - 7 Ağustos'ta toplandı, kongre onu başkan seçti. Sivas Kongresi 4 Eylül 1919'da açıldı ve bütün cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti altında birleşti. Meclis-i Mebûsan 1920'de Misak-ı Millî'yi yayımladı; İstanbul 16 Mart'ta işgal edildi, meclis Nisan'da kapatıldı. Ankara'da 23 Nisan 1920'de açılan Büyük Millet Meclisi onu başkan seçti.

Yunanlılara karşı İnönü'nde iki zafer (Ocak ve Nisan 1921) kazanıldı. Afyon, Kütahya ve Eskişehir elden çıkınca 5 Ağustos 1921'de çıkan Başkomutanlık Kanunu ile ona geniş yetki verildi. 23 Ağustos'ta başlayan yirmi bir günlük Sakarya Meydan Muharebesi 12 Eylül'de sona erdi; 19 Eylül 1921'de oy birliğiyle müşir rütbesi ve gazi unvanı verildi. Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922'de başladı, 30 Ağustos'ta Dumlupınar'da Yunan kuvvetleri kuşatıldı, 9 Eylül'de İzmir'e girildi. 11 Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi imzalandı. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı. Lozan görüşmeleri 20 Kasım 1922'de başladı, 24 Temmuz 1923'te antlaşma imzalandı.

Cumhuriyet ve devrimler

Ankara 13 Ekim 1923'te başkent oldu. 29 Ekim 1923'te Teşkîlât-ı Esâsiyye Kanunu değiştirilerek "Türkiye Devleti'nin şekli cumhuriyettir" hükmü eklendi ve Mustafa Kemal 158 oyla cumhurreisi seçildi; 1927, 1931 ve 1935'te de yeniden seçildi. 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılması, Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti'nin lağvı ve öğretimin birleştirilmesi (tevhîd-i tedrîsât) kanunlaştı. 17 Şubat 1926'da Medenî Kanun kabul edildi. Terakkîperver Cumhuriyet Fırkası 1925'te, Serbest Cumhuriyet Fırkası 1930'da kapandı. 15-20 Ekim 1927'de Cumhuriyet Halk Fırkası kurultayında otuz altı saati aşan *Nutuk*'u okudu. TDV'ye göre 1931'de parti programına cumhuriyetçilik, halkçılık, milliyetçilik, laiklik, devletçilik ve inkılâpçılık ilkeleri girdi; bunlar 5 Şubat 1937'de anayasanın ikinci maddesine konuldu. Latin harflerine geçiş, şapka kanunu ve kadınların siyasî hakları da bu sürecin parçalarıdır; TDV, kadınlara milletvekili seçilme hakkının 1924 anayasasında tanınmadığını, bunun için on yıl daha beklendiğini yazar. 1934'te Soyadı Kanunu uyarınca "Atatürk" soyadı verildi. Hatay sorununun çözümü hayatının son yıllarına denk gelir.

Ölümü ve mirası

10 Kasım 1938'de İstanbul'da Dolmabahçe Sarayı'nda öldü; yerine İsmet İnönü cumhurbaşkanı oldu. Naaşı 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e taşındı.

Kronoloji

• 1881 — Selânik'te doğum (nüfus kaydında 1296)
• 1915 — Arıburnu ve Anafartalar
• 19 Mayıs 1919 — Samsun'a çıkış
• 23 Nisan 1920 — TBMM'nin açılışı
• 19 Eylül 1921 — Müşirlik ve gazilik
• 9 Eylül 1922 — İzmir'in kurtuluşu
• 24 Temmuz 1923 — Lozan Antlaşması
• 29 Ekim 1923 — Cumhuriyet'in ilanı
• 3 Mart 1924 — Hilâfetin kaldırılması
• 1927 — Nutuk
• 1934 — Soyadı Kanunu
• 10 Kasım 1938 — Ölüm