Tengri Kağan
Kağan
Bilge'nin oğlu; iç çekişmeler ile devlet zayıfladı, çöküş Uygurlara tahtı bıraktı.
Kimliği ve tahta çıkışı
Tengri Kağan, II. Göktürk Devleti'nin son güçlü hükümdarı Bilge Kağan'ın oğludur. İngilizce Wikipedia onun kişisel adını Ashina Kutluk olarak verir ve Bilge Kağan'ın ikinci oğlu olduğunu, ağabeyi Yollığ Kağan'ın ardından tahta geçtiğini yazar. Annesi, devlet adamı Tonyukuk'un kızı olan Po-fu (Sebeg) Hatun'dur. Bilge Kağan 25 Kasım 734'te öldü; kaynaklara göre zehirlenmişti. Bu dönemin kağanlarının sırası ve tarihleri açık değildir.
Çin kaynakları Bilge'nin ardından önce Yi-jan Kağan'ı, sonra onun kardeşi Teng-li'yi (Tengri) anar. Bazı çalışmalar Yi-jan'ın kısa süre sonra öldüğünü ve Tengri Kağan'ın 734-735'ten itibaren tahtta olduğunu kabul eder; bazıları Yi-jan'ın 739'a kadar hüküm sürdüğünü ve Tengri Kağan'ın 739'da tahta geçtiğini yazar. Wikipedia 734, 739 ya da 740 tarihlerini birlikte verir; Tang İmparatoru Xuanzong'un elçisi Li Zhi'nin 740'ta ona "Tengri Kağan" unvanını bildirdiği de aktarılır. Erkin Ekrem'in 2023 tarihli çalışmasında bu dönem "Yi-ran Kağan / Bilge Kutluk Kağan, 734-741" diye tek bir başlık altında gösterilir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Orhon Yazıtları" maddesi, Bilge Kağan yazıtının babasının ölümü üzerine Tengri Kağan tarafından diktirildiğini ve dikiliş tarihinin muhtemelen 24 Eylül 735 olduğunu belirtir. Dört yüzlü yazıt Kül Tigin yazıtına göre daha çok yıpranmıştır; güney ve batı yüzlerinde, kağanın kendi sözleri bulunan altı satır yer alır. Bu bilgi, onun 735'te tahtta olduğunu düşündürür.
Saltanatı ve sonu
Tengri Kağan tahta küçük yaşta çıktı ve yönetim büyük ölçüde annesi Po-fu Hatun'un (Wikipedia'da Kutluğ Sebeg Katun) elinde kaldı. Asıl askerî güç, doğu ve batı kanatlarını yöneten iki şadın elindeydi. Hatun ve vezir Yusi Tarkan, otoriteyi merkezde toplamak için bu şadları ortadan kaldırmaya girişti. Batıdaki şad öldürüldü, fakat doğudaki şad Pan Kül Tigin ayaklanıp merkeze yürüdü ve Tengri Kağan'ı yakalayıp öldürdü. Bu olay 741'de, bazı kaynaklara göre 742'de gerçekleşti. Hatun ise kaçtı.
Wikipedia'ya göre Pan Kül Tigin, oğlu Özmiş'i kağan ilan etti ve kendisi naip oldu; kısa süre sonra Ashina Shi yürüyüp Pan Kül Tigin'i yendi, Özmiş'i öldürdü ve kendisi kağan oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Türk" maddesinin tarih bölümü, Bilge Kağan'dan sonra başa geçenlerin yetersiz kaldığını ve devletin kısa sürede zayıfladığını belirtir. 742'de Basmıl, Uygur ve Karluklar ayaklanarak Göktürkleri bozguna uğrattı. Devlet 744-745'te tamamen yıkıldı; yerini Uygur Kağanlığı aldı. Annesi Po-fu Hatun boyuyla birlikte T'ang Çin'ine sığındı.
Değerlendirme
Tengri Kağan dönemi, II. Göktürk Devleti'nin çözülüşünün başladığı evre olarak değerlendirilir. Hakkındaki bilgilerin çoğu Çin yıllıklarına dayanır ve ayrıntılarda belirgin farklar vardır. Bu nedenle hüküm süresi kesin değildir.
Kronoloji
- 734 — Bilge Kağan'ın ölümü; oğullarının tahta geçişi
- 735 — Bilge Kağan yazıtının dikilmesi (muhtemel tarih)
- 739-740 — Bazı kaynaklara göre Tengri Kağan'ın tahta çıkışı ya da unvanının onayı
- 741 — Doğu şadı Pan Kül Tigin'in ayaklanması ve Tengri Kağan'ın öldürülmesi
- 742 — Basmıl, Uygur ve Karluk ayaklanması
- 744-745 — II. Göktürk Devleti'nin yıkılışı